پشت‌پرده تصمیم بانک مرکزی؛ چرا چک رمزدار حذف شد؟

نظام پرداخت ایران در آستانه یک تغییر ساختاری مهم قرار گرفته است؛ بر اساس تصمیم بانک مرکزی صدور چک رمزدار از ۷ مهرماه ۱۴۰۵ ممنوع و پذیرش (واگذاری) این چک‌ها در سامانه چکاوک نیز از اول دی‌ماه امسال متوقف می‌شود. به گزارش ایرنا، این اقدام را باید در چارچوب یک راهبرد کلان‌تر فهمید: حذف کامل چک رمزدار از شبکه بانکی و جایگزینی آن با چک تضمین‌شده، اما یک سوال مهم مطرح می‌شود. چرا بانک مرکزی چک‌های رمزدار را از چرخه خدمات بانکی حذف کرده و چک تضمین شده را جایگزین آن کرده است؟ چک رمزدار و کاستی‌های ساختاری آن در نگاه اول بین نحوه ارائه خدمت در چک رمزدار و چک تضمین شده مشابهت‌های زیادی مشاهده می‌شود اما چک تضمین شده نسبت به چک رمزدار دارای مزایای متعدد بوده و در مقابل، چک رمزدار دارای کاستی‌های زیادی است. چک رمزدار ابزاری بود که به‌طور سنتی برای انتقال وجوه با مبالغ بالا در معاملات به کار می‌رفت اما این ابزار در معماری خود دارای محدودیت‌های جدی بود. نخستین و مهمترین اشکال، فقدان قابلیت استعلام بود. دارنده چک رمزدار نمی‌توانست پیش از دریافت، از صحت و اصالت آن مطلع شود. این نقص اطلاعاتی، عدم تقارن اطلاعاتی میان طرفین معامله را تشدید می‌کرد و زمینه را برای سوءاستفاده فراهم می‌ساخت. علاوه بر این به دلیل اینکه مشخصات طرف صادرکننده به درستی ثبت و رصد نمی‌شد، برخی افراد سودجو از این ابزار برای کلاهبرداری، فرار مالیاتی و پولشویی استفاده می‌کردند. محدودیت دیگر این ابزار، محدودیت مکانی و شعبه‌ای است. دریافت‌کننده چک رمزدار ناچار بود به شعبه همان بانک در همان استان مراجعه کند. این ویژگی، کارایی چک رمزدار را در اقتصاد مدرن که در آن جابه‌جایی وجوه میان استان‌ها و مناطق مختلف امری روزمره است، به‌شدت کاهش می‌داد. این امر سبب می‌شد که دریافت‌کننده چک رمزدار برای نقد کردن آن دچار دردسر و سردرگمی شود. ضرورت‌های جایگزینی چک تضمین‌شده چک تضمین‌شده به‌عنوان جایگزین اصلی چک رمزدار، چند مزیت ساختاری دارد. اولین مزیت چک تضمین شده، رفع محدودیت جغرافیایی است. چک تضمین‌شده فاقد محدودیت مراجعه به شعبه همان بانک و همان استان است و این ویژگی، استفاده از این ابزار را آسان‌تر کرده است. دومین قابلیت چک تضمین شده، استعلام از طریق شناسه صیادی و ثبت این‌گونه چک‌ها است، این در حالیست که چک‌های رمزدار چنین قابلیتی نداشتند. دارنده چک تضمین‌شده می‌تواند با استفاده از شناسه صیادی ۱۶ رقمی، پیش از دریافت چک، نسبت به استعلام آن اقدام کند. این امکان، عدم تقارن اطلاعاتی را کاهش می‌دهد و اعتماد در مبادلات را تقویت می‌کند. سومین مزیت ویژه چک‌های تضمین شده، اتصال به سامانه صیاد است. چک تضمین‌شده از طریق سامانه صیاد (پیچک) ثبت صدور می‌شود و مشمول قانون جدید چک است. این شمول، پشتوانه قانونی و حقوقی قوی‌تری برای دارنده ایجاد می‌کند و امنیت چک را افزایش می‌دهد. چهارمین مزیت عدم امکان سوءاستفاده برای فعالیت‌های مجرمانه و پولشویی است. چک رمزدار به دلیل عدم اتصال به سامانه‌های نظارتی، مستعد سوءاستفاده برای فعالیت‌های مجرمانه، فرار مالیاتی و کلاهبرداری بود. اتصال چک تضمین‌شده به سامانه صیاد، ردیابی و نظارت را ممکن می‌سازد و احتمال چنین اقداماتی را به‌طور معناداری کاهش می‌دهد. چک تضمین شده علاوه بر اینکه از مزایای متعددی برخوردار است، همچون چک‌های رمزدار، نقدشونده، غیرقابل برگشت خوردن بوده و قابلیت انتقال نیز ندارد. بانک مرکزی در طرح جایگزینی چک تضمین شده با چک رمزدار اعلام کرده است که در گام نخست، از ۷ مهرماه ۱۴۰۵، صدور چک رمزدار ممنوع است و بانک‌ها مکلفند صرفاً چک تضمین‌شده صادر کنند. در گام دوم، از ابتدای دی‌ماه امسال پذیرش (واگذاری) چک رمزدار ممنوع خواهد شد و چک رمزدار به طور کامل از چرخه خدمات شبکه بانکی خارج می‌شود. البته پس از این تاریخ، پرداخت چک رمزدار منحصراً با مراجعه ذی‌نفع به شعبه مقصد و تکمیل فرم‌های مربوطه انجام می‌شود.