همزمانی تحریم خارجی و توقف ۵۲‌ فروند هواپیما

۲۳‌سپتامبر، همزمان با اعلام تحریم‌های جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران از سوی اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری این کشور، سازمان هواپیمایی کشوری نیز دستور توقف پرواز هواپیما‌های مک‌دانل داگلاس، موسوم به MD، را صادر کرد؛ تصمیمی که پرسش‌های متعددی را درباره مبنای فنی و زمان اجرای آن در میان شرکت‌های هواپیمایی ایجاد کرده است. یکی از پرسش‌های اصلی فعالان صنعت هوانوردی این است که چرا در شرایطی که صنعت هوایی کشور با تحریم‌های خارجی مواجه شده، بخش قابل‌توجهی از ناوگان نیز به‌دلیل یک تصمیم داخلی از چرخه پرواز خارج شده است. ابهام دیگر به سابقه بهره‌برداری از این هواپیما‌ها بازمی‌گردد، چراکه تنها چند ماه پیش، سازمان هواپیمایی کشوری در مکاتبه با طرف عراقی، ایمنی پرواز این ناوگان را برای انجام پرواز‌های اربعین تایید کرده بود. یک منبع آگاه در صنعت هوانوردی بااشاره به پیامد‌های این تصمیم اعلام کرد که توقف بخش قابل‌توجهی از ناوگان، علاوه بر افزایش هزینه‌های شرکت‌های هواپیمایی، می‌تواند به رشد قابل‌توجه نرخ بلیت منجر شود و دسترسی مردم به سفر هوایی را محدودتر کند. به‌گفته این منبع، کاهش ظرفیت پروازی تنها پیامد این تصمیم نیست و تداوم زمینگیری هواپیما‌ها می‌تواند شرکت‌های هواپیمایی را با مشکلاتی در حوزه اشتغال نیز مواجه کند. او بااشاره به توقف فعالیت ۵۲‌فروند هواپیما از چهارشنبه هفته گذشته اظهار کرد که در همین بازه، نزدیک به ۵‌هزار فرصت شغلی در شرکت‌های هواپیمایی تحت‌تاثیر قرار گرفته است. به‌گفته این کارشناس، در صورت ادامه شرایط موجود، احتمال تعلیق یا تعدیل نیروی انسانی در شرکت‌های هواپیمایی افزایش خواهد یافت. اختلاف بر سر دستورالعمل موتور‌های JT۸D، اما ریشه توقف هواپیما‌های MD چیست؟ این منبع آگاه، موضوع را به موتور‌های خانواده ۲۱۷- JT۸D و ۲۱۹- JT۸D ساخت شرکت Pratt & Whitney و دستورالعمل‌های مربوط به بازرسی و پایش یکی از قطعات این موتور‌ها مرتبط دانست. به گفته این منبع آگاه، سازمان هوانوردی فدرال آمریکا طی سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۳ دستورالعمل‌هایی درباره نحوه بازرسی، پایش و بهره‌برداری از این موتور‌ها صادر کرده است. سازمان هواپیمایی کشوری ایران نیز از سال‌۲۰۲۳ دستورالعمل مشابهی را با الزامات سختگیرانه‌تر به شرکت‌های بهره‌بردار ابلاغ کرده بود. براساس توضیحات این منبع، شرکت‌های هواپیمایی نیز طی سال‌های گذشته با اتکا به همین دستورالعمل‌ها، وضعیت فنی هواپیما‌های خود را بررسی و پایش کرده‌اند. او معتقد است این ناوگان در این مدت از نظر تعداد حوادث و مشکلات عملیاتی عملکرد قابل‌قبولی داشته است. این کارشناس بااشاره به گزارش‌های سال‌۱۴۰۵ سازمان هواپیمایی کشوری مدعی شد که در میان ناوگان موجود، هواپیما‌های MD از نظر میزان حوادث یا مشکلات عملیاتی در زمره هواپیما‌های کم‌حادثه قرار داشته‌اند. از این منظر، پرسش اصلی این است که چه تغییر فنی یا مستندات جدیدی موجب شده است تا بخش قابل‌توجهی از این ناوگان به‌یکباره زمینگیر شود. اربعین؛ زمانی که MD‌ها همچنان پرواز می‌کردند یکی از محور‌های اصلی انتقاد این منبع، به عملکرد همین هواپیما‌ها در عملیات اربعین بازمی‌گردد. او توضیح داد که سازمان هواپیمایی کشوری در تیرماه امسال و در مکاتبه با سازمان هواپیمایی عراق، درباره وضعیت فنی هواپیما‌های MD و نحوه پایش موتور‌های آنها توضیح داده و خواستار پذیرش این هواپیما‌ها برای انجام پرواز‌های اربعین شده بود. به‌گفته این منبع، هواپیما‌های مذکور در جریان انتقال زائران اربعین در شرایط جوی بسیار گرم و دمای نزدیک به ۵۰‌درجه نیز پرواز کردند و در آن مقطع، مشکل یا حادثه قابل‌توجهی درباره این ناوگان گزارش نشد. او همچنین مدعی شد پس از پایان عملیات اربعین، از عملکرد عوامل و مجموعه‌های مرتبط با این پرواز‌ها تقدیر شده است. با این حال، تنها چند ماه بعد، بخش قابل‌توجهی از همان هواپیما‌ها از چرخه پرواز خارج شده‌اند؛ موضوعی که از نگاه این کارشناس، نیازمند توضیح فنی و شفاف از سوی سازمان هواپیمایی کشوری است. قطعه‌ای که در داخل ساخته شده است موضوع دیگری که این منبع آگاه مطرح می‌کند، به تولید داخلی قطعه مورداستفاده در این موتور‌ها مربوط می‌شود. به‌گفته او، یک شرکت دانش‌بنیان داخلی طی حدود سه‌سال فعالیت تحقیقاتی و توسعه‌ای، موفق به مهندسی معکوس و ساخت قطعه‌ای شده که پیش از این تامین آن وابسته به شرکت‌های خارجی بوده است. این قطعه پس از تولید، تحت آزمایش‌های فنی و تخصصی قرار گرفته و آزمون عملکرد آن روی موتور نیز در یکی از مراکز آزمایشگاهی صنایع هوافضای کشور انجام شده است. این منبع مدعی شد نتایج آزمایش‌ها قابل‌قبول بوده و قطعه تولید داخل توانسته الزامات فنی موردنیاز را تامین کند. با این حال، هنوز مجوز‌ها و تاییدیه‌های لازم برای استفاده عملیاتی از آن صادر نشده است. تاییدیه‌ای که هنوز صادر نشده یکی از عوامل موثر در طولانی شدن فرآیند صدور تاییدیه اختلاف دیدگاه میان مدیران فعلی و پیشین سازمان هواپیمایی کشوری است. به گفته منبع آگاه در صنعت هوانوردی، فردی که پروژه ساخت این قطعه را در یک مجموعه دانش‌بنیان آغاز کرده، سابقه مدیریتی در سازمان هواپیمایی کشوری داشته و همین سابقه، به اعتقاد این منبع، موجب شکل‌گیری حساسیت‌هایی درباره روند تایید قطعه شده است. او تاکید کرد که کارشناسان فنی سازمان از جزئیات پروژه اطلاع دارند، اما اختلاف‌نظر در سطح مدیریتی موجب شده است روند صدور تاییدیه برای قطعه تولید داخل همچنان تعیین‌تکلیف نشود. زمینگیری ناوگان؛ تصمیمی که نیازمند توضیح فنی استاز نگاه این کارشناس هوانوردی، مساله اصلی مخالفت با الزامات ایمنی نیست بلکه موضوع، شفاف بودن مبنای فنی تصمیمی است که به توقف بخش بزرگی از ناوگان منجر شده است. او معتقد است اگر سازمان هواپیمایی کشوری براساس بررسی‌های فنی به این نتیجه رسیده که هواپیما‌های MD دیگر شرایط لازم برای پرواز را ندارند، باید دلایل، نتایج بازرسی‌ها و مستندات این تصمیم برای شرکت‌های هواپیمایی تشریح شود. این منبع همچنین این پرسش را مطرح کرد که آیا در ماه‌های اخیر استاندارد یا الزام فنی جدیدی درباره موتور‌های JT۸D ایجاد شده که توقف این تعداد هواپیما را ضروری کرده باشد یا خیر. به‌گفته او، شرکت‌های هواپیمایی ایران در شرایط تحریم برای تامین هواپیما، موتور، قطعات و خدمات تعمیر و نگهداری با محدودیت‌های بیشتری نسبت به بسیاری از کشور‌ها مواجه هستند بنابراین خروج بخش قابل‌توجهی از ناوگان از چرخه عملیاتی، فشار مضاعفی بر این شرکت‌ها وارد خواهد کرد. او تاکید کرد که اگر هواپیما‌ها از نظر ایمنی با مشکل مواجه هستند، مستندات فنی این موضوع باید اعلام شود و اگر قطعه تولید داخل مراحل آزمایش را با موفقیت پشت‌سر گذاشته، لازم است دلیل صادرنشدن تاییدیه آن نیز مشخص شود. همزمانی ۲ فشار بر صنعت هوانوردی همزمانی توقف هواپیما‌های MD با دور جدید تحریم‌های آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران قابل‌توجه است. به‌گفته این منبع آگاه، صنعت هوانوردی ایران در هفته گذشته با یکی از گسترده‌ترین فشار‌های تحریمی چند دهه اخیر مواجه شده و در چنین شرایطی، توقف بخش قابل‌توجهی از ناوگان داخلی نیز فشار مضاعفی بر شرکت‌های هواپیمایی وارد می‌کند. او مدعی شد که طی دهه‌های گذشته، زمینگیر شدن تعداد قابل‌توجهی از هواپیما‌های ایرانی در خارج از کشور سابقه داشته، اما شرایط فعلی از نظر حجم محدودیت‌های ایجادشده برای صنعت هوانوردی، وضعیت متفاوتی را رقم زده است. این کارشناس در پایان خواستار توضیح سازمان هواپیمایی کشوری درباره مبنای فنی توقف هواپیما‌های MD و همچنین سرنوشت تاییدیه قطعات تولید داخل شد و تاکید کرد که ادامه این وضعیت می‌تواند ظرفیت پروازی کشور، اشتغال در شرکت‌های هواپیمایی و هزینه سفر‌های هوایی را تحت تاثیر قرار دهد.