نوبل صلح به چه کسی تعلق می‌گیرد؟ / چرا اعطای نوبل صلح، نقض وصیت آلفرد نوبل است؟

فرارو– هاکون گِرلو مدیر موقت مؤسسه تحقیقات صلح اسلو به گزارش فرارو به نقل از روزنامه گاردین، در آستانه اعلام برنده جایزه صلح نوبل در ۹ اکتبر ۲۰۲۶، توجه بازارهای پیش‌بینی بار دیگر به چهره‌های شناخته‌شده‌ای مانند دونالد ترامپ و ولودیمیر زلنسکی معطوف شده است؛ اما این نگاه، با فلسفه اصلی جایزه فاصله دارد. صلح الزاماً در نشست‌های پرسر‌وصدا و توافق‌های میان رهبران سیاسی ساخته نمی‌شود، بلکه اغلب نتیجه فعالیت دادگاه‌هایی است که از حقوق بین‌الملل دفاع می‌کنند، روزنامه‌نگارانی که جنایات جنگی را ثبت می‌کنند و سازمان‌های بشردوستانه‌ای که از غیرنظامیان و جوامع آسیب‌دیده حفاظت می‌کنند. در جهانی که تعداد منازعات مسلحانه به بالاترین سطح تاریخی رسیده، اهمیت چنین نهادهایی بیش از گذشته برجسته شده است. فاصله میان شهرت سیاسی و فلسفه جایزه صلح بازارهای پیش‌بینی معمولاً به سمت مشهورترین نام‌های سیاست جهان حرکت می‌کنند و در سال جاری نیز ترامپ و زلنسکی در میان گزینه‌های مطرح قرار گرفته‌اند. با این حال، شهرت سیاسی به‌تنهایی معیار مناسبی برای جایزه صلح نیست. درباره ترامپ، ریاست‌جمهوری او در شرایط جنگ آمریکا با ایران، با هدف اصلی جایزه صلح سازگار نیست. حتی اگر تلاش‌های دیپلماتیک او در برخی پرونده‌های دیگر مورد توجه قرار گیرد، ارزیابی کمیته نوبل باید مجموع کارنامه یک نامزد را در نظر بگیرد؛ کارنامه‌ای که اکنون با اتهامات مربوط به جنایات جنگی آمریکا نیز همراه شده است. درباره زلنسکی نیز استدلال مشابهی مطرح می‌شود. اعطای جایزه صلح به رئیس‌جمهوری که هم‌زمان فرمانده کل نیروهای مسلح کشوری درگیر یک جنگ بزرگ است، می‌تواند به‌عنوان حمایت نوبل از یکی از طرف‌های مناقشه تلقی شود. این انتخاب با مفاد وصیت آلفرد نوبل درباره تقویت «برادری میان ملت‌ها»، کاهش ارتش‌های دائمی و پیشبرد صلح ناسازگار است. نهادهایی که کمتر دیده می‌شوند در مقابل چهره‌های مشهور، سازمان‌ها و نهادهایی قرار دارند که بخش بزرگی از کار صلح‌سازی را در سکوت انجام می‌دهند. سازمان «سیو د چلدرن»، اتاق‌های واکنش اضطراری سودان و دیوان بین‌المللی دادگستری در رتبه‌های بالای بازار پیش‌بینی قرار گرفته‌اند و مجموع احتمال اختصاص‌یافته به آنها در زمان نگارش مقاله به ۲۸ درصد می‌رسید. اما حتی این فهرست نیز همه گزینه‌های شایسته را دربر نمی‌گیرد. اهمیت جایزه صلح در شرایط کنونی دقیقاً به دلیل افزایش جنگ‌ها بیشتر شده است. جنگ در اوکراین و سودان همچنان تلفات سنگینی بر جای گذاشته و جنگ علیه ایران نیز جبهه‌ای تازه به محیط بی‌ثبات بین‌المللی افزوده است. گزارش روندهای درگیری مؤسسه تحقیقات صلح اسلو نیز ۶۵ منازعه مسلحانه دولتی را در سال ۲۰۲۵ ثبت کرده که بالاترین رقم از زمان آغاز ثبت این داده‌ها در سال ۱۹۴۶ بوده است. دفاع از حقوق بین‌الملل در برابر قدرت‌های بزرگ در میان نامزدهای پیشنهادی، دیوان بین‌المللی دادگستری و دیوان کیفری بین‌المللی جایگاه ویژه‌ای دارند. استدلال اصلی این است که قوانین بین‌المللی زمانی معنا دارند که امکان اجرای آنها وجود داشته باشد و این دادگاه‌ها از اصلی دفاع می‌کنند که در سال‌های اخیر تحت فشار قرار گرفته است: اینکه حقوق بین‌الملل باید درباره قدرت‌های بزرگ نیز اعمال شود. در این چارچوب، اعطای جایزه به این نهادها می‌تواند تأکیدی بر اهمیت نظم حقوقی بین‌المللی باشد؛ به‌ویژه در شرایطی که دولت آمریکا علیه مقام‌های دیوان کیفری بین‌المللی تحریم‌هایی اعمال کرده است. بر اساس این دیدگاه، تقویت نهادهای حقوقی بین‌المللی بخشی از زیرساخت صلح است، زیرا بازدارندگی در برابر نقض قوانین بدون امکان پاسخگویی حقوقی دشوار خواهد بود. روزنامه‌نگاران؛ ثبت واقعیت جنگ برای جلوگیری از فراموشی بخش دیگری از این تحلیل به نقش روزنامه‌نگاران اختصاص دارد. حقوق بین‌الملل تنها زمانی می‌تواند اجرا شود که نقض آن قابل اثبات باشد و خبرنگاران و رسانه‌ها در بسیاری از جنگ‌ها وظیفه ثبت همین شواهد را بر عهده دارند. بر اساس داده‌های کمیته حفاظت از روزنامه‌نگاران، ۱۳۲ روزنامه‌نگار و فعال رسانه‌ای در سال ۲۰۲۵ کشته شدند؛ رقمی که این نهاد آن را مرگبارترین سال در سوابق خود توصیف کرده است. دو سوم این مرگ‌ها به اسرائیل نسبت داده شده است. بر همین اساس، حفاظت از خبرنگاران بخشی از سازوکار پاسخگویی است، زیرا ثبت وقایع جنگ مانع از آن می‌شود که نقض حقوق غیرنظامیان بدون سند و شاهد باقی بماند. کودکان و شبکه‌های بشردوستانه در خط مقدم حفاظت از غیرنظامیان، به‌ویژه کودکان، یکی دیگر از پایه‌های صلح پایدار معرفی شده است. سازمان «سیو د چلدرن» در مناطق مختلف جهان برای پیشگیری و مقابله با نقض‌های جدی حقوق کودکان در جریان جنگ‌ها فعالیت می‌کند. یکی از پیشنهادهای متفاوت، همکاری بین‌المللی در ایستگاه فضایی بین‌المللی است. این ایستگاه طی بیش از ۲۵ سال، نمونه‌ای کم‌سابقه از همکاری علمی میان رقبای ژئوپلیتیکی بوده است؛ همکاری‌ای که حتی در دوره‌های تشدید اختلافات زمینی نیز ادامه یافته است. اکنون که ایستگاه فضایی بین‌المللی به پایان عمر عملیاتی خود نزدیک می‌شود و فضا بیش از گذشته در حال تجاری‌شدن و نظامی‌شدن است، اعطای جایزه صلح به این همکاری می‌تواند بر اهمیت حفظ فضا به‌عنوان حوزه‌ای مبتنی بر قواعد مشترک و همکاری مسالمت‌آمیز تأکید کند. صلح؛ محصول ساختن نهادها و قواعد مشترک صلح یک دستاورد ناگهانی حاصل از یک توافق سیاسی یا سخنرانی رهبران نیست؛ بلکه از مجموعه‌ای از نهادها و همکاری‌هایی ساخته می‌شود که عدم اطمینان را کاهش می‌دهند، رفتار دولت‌ها را محدود می‌کنند و امکان پاسخگویی در برابر نقض قوانین را فراهم می‌سازند. دادگاه‌های بین‌المللی با اعمال قواعد، سازمان‌های بشردوستانه با حفاظت از غیرنظامیان، روزنامه‌نگاران با ثبت حقیقت و همکاری‌های علمی بین‌المللی با ایجاد کانال‌های ارتباطی میان رقبای سیاسی، همگی بخشی از زیرساخت صلح محسوب می‌شوند. از این منظر، افزایش تعداد جنگ‌ها نه دلیل بی‌اهمیت شدن جایزه صلح نوبل، بلکه دلیلی برای اهمیت بیشتر آن است. کمیته نوبل می‌تواند به‌جای تمرکز بر چهره‌های مشهور و پرنفوذ، توجه جهانی را به نهادها و افرادی معطوف کند که بدون هیاهوی سیاسی، قواعد، همکاری و سازوکارهای لازم برای جلوگیری از جنگ و کاهش پیامدهای آن را حفظ می‌کنند.