شکسپیر در دربار پادشاه؛ شبی که «توفان» برای نخستین بار ثبت شد

۴۱۵ سال پیش، در اول نوامبر ۱۶۱۱، دربار سلطنتی انگلستان میزبان اجرایی از نمایش‌نامه «توفان» نوشته ویلیام شکسپیر بود؛ اثری آمیخته با جادو، توطئه، انتقام و بخشایش که مخاطب را به جزیره‌ای دورافتاده و اسرارآمیز می‌برد. این اجرا در حضور جیمز اول، پادشاه انگلستان، در کاخ وایت‌هال برگزار شد و نام نمایش‌نامه را در اسناد تاریخی ثبت کرد. با این حال، شواهد نشان می‌دهند که این اجرا لزوماً نخستین حضور اثر روی صحنه نبوده و احتمال دارد گروه نمایشی شکسپیر پیش‌تر آن را برای تماشاگران عمومی اجرا کرده باشد. از ویلیام شکسپیر تا جزیره‌ای پر از جادو ویلیام شکسپیر، نمایش‌نامه‌نویس و شاعر انگلیسی که در فاصله سال‌های ۱۵۶۴ تا ۱۶۱۶ زندگی کرد، از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ ادبیات و تئاتر جهان است. آثار او، از تراژدی‌هایی مانند «هملت» و «مکبث» تا نمایش‌نامه‌های کمدی و عاشقانه، قرن‌هاست روی صحنه می‌روند و اقتباس‌های سینمایی و تلویزیونی متعددی از آنها ساخته شده است. «توفان» از آثار متأخر شکسپیر به شمار می‌رود؛ نمایش‌نامه‌ای که برخلاف بسیاری از آثار او، بخش مهمی از جهان داستانی‌اش را بر پایه جادو، نیرو‌های فراطبیعی و رویداد‌های رازآلود بنا می‌کند. تاریخ دقیق نگارش اثر مشخص نیست، اما پژوهشگران معمولاً سال‌های ۱۶۱۰ و ۱۶۱۱ را محتمل‌ترین دوره نگارش آن می‌دانند. توطئه‌ای که به توفان ختم شد داستان نمایش‌نامه با زندگی پروسپرو، دوک برحق میلان، آغاز می‌شود؛ مردی که برادرش آنتونیو با توطئه او را از قدرت کنار زده و همراه دخترش میراندا به تبعید فرستاده است. پروسپرو و دخترش در جزیره‌ای دورافتاده زندگی می‌کنند؛ جایی که پروسپرو با تکیه بر دانش جادویی خود، بر روحی به نام آریل و موجودی به نام کالیبان تسلط دارد. پروسپرو با کمک آریل توفانی سهمگین برپا می‌کند تا کشتی حامل برادرش و دیگر شخصیت‌هایی را که در سرنوشت او نقش داشته‌اند، به جزیره بکشاند. مسافران کشتی پس از گرفتارشدن در این آشوب، از یکدیگر جدا می‌شوند و هرکدام با آزمون‌ها و موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شوند که گذشته، قدرت و وجدانشان را به چالش می‌کشد. آنچه در ابتدا داستان انتقام مردی تبعیدشده به نظر می‌رسد، به‌تدریج به روایتی درباره قدرت، مسئولیت، آشتی و امکان بخشیدن دشمنان تبدیل می‌شود. پروسپرو باید تصمیم بگیرد که آیا از توانایی‌هایش برای مجازات کسانی که به او خیانت کرده‌اند استفاده کند یا راه دیگری در پیش بگیرد. الهام از یک کشتی‌شکستگی واقعی یکی از نکات جالب درباره «توفان»، ارتباط احتمالی آن با رویداد‌های واقعی دریانوردی در اوایل قرن هفدهم است. در سال ۱۶۰۹، کشتی «سی وِنچر» که در مسیر ویرجینیا حرکت می‌کرد، در نزدیکی جزایر برمودا گرفتار توفان شد و سرنشینانش پس از حادثه توانستند زنده بمانند. ویلیام استراچی، یکی از افرادی که از این حادثه جان سالم به در برد، گزارشی از کشتی‌شکستگی و اتفاقات پس از آن نوشت. این گزارش در سال ۱۶۱۰ به انگلستان رسید و به باور بسیاری از پژوهشگران، شرح توفان و کشتی‌شکستگی در آن می‌توانسته بر شکل‌گیری داستان شکسپیر تأثیر گذاشته باشد. البته «توفان» بازگویی مستقیم این حادثه نیست و نمی‌توان تمام عناصر داستان را به آن نسبت داد؛ اما شباهت میان ماجرای کشتی‌شکستگی واقعی و آغاز نمایش‌نامه، یکی از سرنخ‌های مهم درباره منابع احتمالی الهام شکسپیر است. نمایشی برای دربار و اثری برای نسل‌های بعد اجرای اول نوامبر ۱۶۱۱ به گروه نمایشی «مردان پادشاه» تعلق داشت؛ گروهی که در آن دوره برای خانواده سلطنتی و مهمانان دربار برنامه اجرا می‌کرد. ثبت این اجرا در اسناد دربار، مهم‌ترین مدرک تاریخی درباره نخستین حضور شناخته‌شده «توفان» روی صحنه است. این نمایش‌نامه در سال ۱۶۱۳ نیز در جریان جشن‌های درباری به مناسبت ازدواج الیزابت، دختر جیمز اول، با فریدریش پنجم، شاهزاده انتخابگر پالاتین، اجرا شد. با وجود این سابقه نمایشی، متن «توفان» تا سال ۱۶۲۳، یعنی هفت سال پس از مرگ شکسپیر، در مجموعه آثار او موسوم به «فرست فولیو» به چاپ نرسید. این مجموعه نقش مهمی در حفظ شماری از نمایش‌نامه‌های شکسپیر داشت که در غیر این صورت ممکن بود از دست بروند. اهمیت «توفان» تنها به تاریخ اجرای آن محدود نمی‌شود. این اثر در طول قرن‌ها با تفسیر‌ها و بازخوانی‌های متفاوتی روبه‌رو شده است؛ از داستانی درباره انتقام و بخشایش تا روایتی درباره مناسبات قدرت، سلطه و رابطه انسان با سرزمین‌های ناشناخته. همین ظرفیت چندلایه سبب شده است که نمایش‌نامه همچنان برای کارگردانان تئاتر، پژوهشگران ادبیات و هنرمندان الهام‌بخش باشد. اول نوامبر ۱۶۱۱، تاریخ ثبت‌شده اجرای اثری بود که جهان خیال‌انگیز شکسپیر را با توفانی دریایی، جزیره‌ای اسرارآمیز و پرسشی ماندگار درباره قدرت و بخشایش به صحنه آورد؛ نمایشی که سرگذشت آن، بسیار فراتر از دربار انگلستان ادامه یافت.