سرویس تاریخ «انتخاب»: برخی تاریخ ها در حافظه جمعی یک ملت ماندگار هستند و می مانند و تاریخ را می سازند، سوم خرداد ۱۳۶۱ یکی از این تاریخ هاست، روزی که «خرمشهر» و یا همان «خونین شهر» آزاد شد و چنان وجدی در کشور ایجاد کرد که همه از قدرت و شکوه مقاومت ایرانیان سخن گفتند و بسیاری گمان کردند که جنگ دیگر با قدرت و اقتدار ایران تمام شده باید تلقی شود و بر سر میز مذاکره عراق به ایران امتیازاتی بدهد، امتیازاتی که پیش و پس از آن راضی به دادن آن ها نبود. سه سال پیش و در خرداد ۱۴۰۲ «جماران» سندی را منتشر کرد که نشان می داد امام خمینی در پیام بعد از فتح خرمشهر از پایان جنگ سخن به میان آورده ولی این بخش از پیام توسط خود ایشان یعنی بنیانگذار جمهوری اسلامی حذف شده است. سند منتشر شده نشان می داد امام خمینی در پیام خود به مناسبت آزادسازی خرمشهر در خرداد ۱۳۶۱ به پایان یافتن جنگ با عراق، اشاره داشته اما هنگام انتشار عمومی این پیام، جمله مربوط به پایان جنگ، حذف میشود. این موضوع برای اولین بار و با انتشار اسنادی از دست نوشتههای بنیانگذار جمهوری اسلامی مشخص شده است. این اسناد را تارنمای جماران منتشر کرده بود که زیر نظر مؤسسه حفظ و نشر آثار امام خمینی فعالیت میکند. حمید انصاری قائم مقام موسسه با انتشار متنی در سایت جماران اعلام کرده بود: امام خمینی در پیام خود برای آزادی خرمشهر این جمله را هم نوشته بودند: «آنان میدانند امروز با فتح خرمشهر مظلوم جنگ خاتمه یافته است و دولت و ملت پیروزمند از موضع قدرت سخن می گویند» اما در نسخه کپی که مبنای متن منتشر شده در رسانهها بود با اجازه حضرت امام، عبارت «جنگ خاتمه یافته است» خط خورده است. این سند نشان دهنده آن است که مفروض بنیانگذار جمهوری اسلامی بعد از فتح خرمشهر اقتدار ایران بوده، اقتداری که می توانست مبنای پایان جنگ باشد، پایانی عزتمندانه برای جنگ. سال ها پس از فتح خرمشهر، مرحوم حجت الاسلام سیداحمد خمینی در مصاحبه ای به نظر امام در این زمینه اشاره کرده و صریحا گفته بود که امام بعد از فتح خرمشهر به دنبال پایان جنگ بودند. روزنامه «جمهوری اسلامی» در شماره ۱۴ فروردین ۱۳۷۴ به این مصاحبه پرداخته و می نویسد: سید احمد خمینی در تاریخ ۳۱ شهریور ماه سال ۱۳۷۰ مصاحبه ای اختصاصی پیرامون مسائل جنگ و دفاع مقدس با مسئولان انتشارات سپاه انجام دادند که حاوی نکات جالب و خاطره انگیزی است. این مصاحبه منتشر نشده از سوی دفتر امور مطبوعات سپاه پاسداران در اختیار ما قرار گرفته که نظر شما را به مطالعه آن جلب می کنیم… امام معتقد بودند که بهتر است جنگ تمام شود اما بالاخره مسئولین جنگ گفتند که ما باید تا کنار شط العرب (اروند رود) برویم تا بتوانیم غرامت خودمان را از عراق بگیریم. امام اصلا با این کار موافق نبودند و می گفتند اگر بنا است که شما جنگ را ادامه بدهید بدانید که اگر این جنگ با این وضعی که شما دارید ادامه یابد و شما موفق نشوید دیگر این جنگ تمام شدنی نیست و ما باید این جنگ را تا نقطه ای خاص ادامه بدهیم و الان هم که قضیه فتح خرمشهر پیش آمده بهترین موقع برای پایان جنگ است. اما فرماندهان جنگ در آن برهه چه نظری داشتند؟ محسن رضایی فرمانده وقت کل سپاه معتقد به ادامه جنگ بود، محمد عزلتیمقدم، از معاونان سابق اداره سیاسی سپاه به نقل از محسن رضایی در آن برهه می گوید: «ما نباید بعد از فتح خرمشهر جنگ را تمام کنیم. دلیلش این است که اهدافی که متجاوزان داشتند هنوز به قوت خود باقی است. حکومت صدام میخواست انقلاب را سرنگون کند و اگر نتوانست، حداقل خرمشهر و خوزستان را از ایران تجزیه کند. بنابراین آنها به اهداف خود نرسیدند. اگر ما جنگ را تمام کنیم خطاست.» اما محسن رضایی سال ها بعد و در شب سوم مهر ۱۳۹۵ در برنامه «تیتر امشب» سخنان دیگری بر زبان آورد و از ضرورت مذاکرات سیاسی برای پایان جنگ در آن مقطع سخن گفت. محسن رضایی در آن برنامه که از سایت «تابناک» به همین تاریخ استخراج شده است می گوید: در بعد سیاسی اگر جنگ تکرار شود، تصمیم گیری مان را تغییر می دهیم. در دفاع مقدس بعد از آزادی خرمشهر می توانستیم وقفه شش هفت ماهه بدهیم و وارد خاک عراق نشویم. اعلام هم می کردیم که اگر دولت عراق خواسته های ما را عمل نکند ما وارد عراق می شویم. حتما او به ما پاسخ نمی داد. اما خود ما بدون اینکه چنین سند تاریخی ایجاد کنیم، سرمان را انداختیم پایین و از مرز عبور کردیم. شاید از بی تجربه بودن ما بود. اگر دوباره آن فرصت تکرار می شد حتما در سر مرز جنگ را متوقف می کردیم و خواسته های خودمان را در مورد قرارداد الجزایر و خساراتمان مطرح می کردیم.این شاید تاثیری از نظر عملی نداشت اما از نظر سیاسی و سندی به درد امروز ما می خورد. یا در بحث های فرماندهان و دوستان سیاسی شاید بهتر می توانستیم یکدیگر را قانع کنیم. محسن رضایی در ادامه این گفت و گو تصریح می کند: ما دیدیم که اگر سر مرز بمانیم و آتش بس را بپذیریم ممکن است چند وقت بعد آتش بس خنثی شود و هر سه چهار سال این مساله تکرار شود و این طوری معلوم نبود جنگ کی تمام شود. گفتیم ما که می خواهیم دهها لشکر سر مرز بگذاریم برای حفظ آتش بس. عبور می کنیم از مرز و پشت اروند می ایستیم که با یک نیروی کمی در دوران آتش بس، هزینه های سنگینی را چهل پنجاه سال به ملتمان تحمیل نکینم. این سخنان به معنای آن است که جنگ از سال ۶۱ تا ۶۷ ادامه یافت بر اساس یک احتمال، احتمالی که در پذیرش قطعنامه ۵۹۸ هم متصور بود، قطعنامه ای که تیر ۱۳۶۶ صادر و تیر ۱۳۶۷ پذیرفته شد و آن هم در شرایط ضعف ایران! تیترها سخن می گویند! بعد از فتح خرمشهر تیترهای روزنامه ها فضای اقتدار را روایت می کرد، مقامات سیاسی و نظامی کشور وضعیتی را تصویر گر می شدند که می شد به اتکای این وضعیت در مذاکرات دست برتر را داشت و آن را حفظ کرد. روزنامه «جمهوری اسلامی» در شماره فردای «فتح خرمشهر» به نقل از امام خمینی و خطاب به حکام منطقه تیتر می زند: قدرت های بزرگ شما را برای منافع خود به هلاکت می کشند. همین روزنامه به نقل از امام می نویسد: حکومت های همجوار و منطقه می دانند امروز با فتح خرمشهر مظلوم دولت و ملت پیروزمند ما از موضع قدرت سخن می گویند. روزنامه «جمهوری اسلامی» همچنین به نقل از هاشمی رفسنجانی رئیس وقت مجلس و در یک مصاحبه اختصاصی تیتر زد: برای اخذ غرامت باید بر گرده صدام فشار وارد کنیم. میرحسین موسوی نخست وزیر وقت نیز گفته بود: دولت جمهوری اسلامی از این پیروزی پلی برای نیل به صلح در منطقه خواهد ساخت. روزنامه «اطلاعات» در شماره سوم خرداد ۱۳۶۱ به نقل از آیت الله خامنه ای رئیس جمهور وقت یک احتمال را مطرح می سازد که سال ها بعد محقق شد، « اگر عراق در جنگ پیروز می شد به کشورهای خلیج فارس هم تجاوز می کرد، عراق با تجاوز به جمهوری اسلامی ثابت کرد که خواهان گسترش اراضی و تجاوز به کشورهای همسایه است، اگر عراق در این جنگ پیروز می شد احتمال بروز درگیری های مرزی قدیمی وی با کویت و عربستان بود» این سخن نشان دهنده آن بود که مقامات جمهوری اسلامی در آن شرایط عراق را شکست خورده جنگ می دانستند و معتقد بودند که صدام در صورت عبور از سد ایران به فکر تصاحب کشورهای دیگر همجوار چون کویت نیز خواهد افتاد، امری که می شد از موضع قدرت موضوع مذاکره با این کشورها قرار گیرد. محور اکثریت تیترهای روزنامه های آن روزهای کشور سخنان امام و موضع نخست وزیر بود؛ امام گفته بودند: امروز با فتح خرمشهر مظلوم دولت و ملت پیروزمند ما از موضع قدرت سخن می گویند. و نخست وزیر با صراحت تاکید کرده بود: دولت جمهوری اسلامی از این پیروزی پلی برای نیل به صلح در منطقه خواهد ساخت. ولی «فتح خرمشهر» پلی برای نیل به صلح در منطقه نشد، سوال این جاست که چرا چنین نشد؟! محسن رضایی در جواب این سوال در برنامه ای که ذکر آن رفت بی تجربگی در سال های نخستین پیروزی انقلاب را دلیل آن مواضع و رویکرد در جنگ دانست، بی تجربگی که امروز با گذشت نزدیک به نیم قرن مسموع نمی تواند باشد، فرمانده جنگ در دهه شصت دبیر شورای عالی امنیت ملی در دهه اول قرن جدید است. سیاهه تقاضاها و کاستی ها! سال ها بعد از فتح خرمشهر محسن رضایی در جواب هاشمی رفسنجانی که فرماندهی جنگ در آن برهه را به عهده داشتند برنامه ها و نیازها برای ادامه جنگ را مطرح ساخته و این موارد را بر می شمرد؛ الف- هدف نبرد باید انهدام صدام و حزب بعث عراق باشد ب- حصول اهداف مادی که میتواند مفهوم معنوی فوق را تحقق بخشند، عبارت است از تصرف فیزیکی منابع حیاتی، اقتصادی و سیاسی رژیم عراق و خارج کردن آمریکا از خلیج فارس ج- یک برنامه حداکثر پنج ساله که توسعه سازمان رزمی نیروهای مسلح را داشته باشد، طراحی کردهایم. د- طرحهای عملیاتی جنگ خلیج بعد از سقوط صدام و حزب بعث و سقوط آمریکا از خلیج فارس را انشاالله در آینده ارائه خواهیم داد. در پیوست دوم این نامه هم بر موارد زیر تصریح شده بود؛ – کلیه نیروهای بین ۱۷ تا ۵۰ سال شرعا مکلف باشند که سالانه چهارماه در جبهه باشند – دولت و مجلس در اولیت یکم، بودجه را در اختیار نیروهای مسلح قرار دهد – نظارت بر بودجه کشور به منظور تشخیص رعایت اصل فوق به عهده ستاد فرماندهی کل قوا باشد – صنایع و کارخانجات کشور در اولویت یکم موظف به تامین مایحتاج رزمندگان اسلام باشند – دولت جمهوری اسلامی موظف باشد امکانات آموزشی لازم را در اختیار ستاد کل قرار دهد – امکانات تبلیغاتی کشور در اولویت اول در اختیار نیازمندیهای جنگ قرار گیرد. – قوه قضائیه کشور موظف به دفاع از رزمندگان اسلام و خانوادههای آنها باشد و حقوق آنها باید در سریع ترین زمان ممکن تامین شود. محسن رضایی البته در آن نامه تاکید کرده بود: «ما هیچ راه برگشتی را نه قبول داریم و نه اساسا به وجود آن مطمئن هستیم، ضمن اینکه توقف و تاخیر را هم خسارت بار می بینیم و به اجرای تعهدات مسئولان دولت هم امیدوار نیستیم. ولی تکلیف خودمان می دانیم که بجنگیم و از آنجا که خداوند متعال صاحب این انقلاب است به هرحال راهی باز خواهد شد و ما با بسیج امکانات و نیروهای متعهد و حزب اللهی به پیروزی خواهیم رسیم.» امام خمینی در نامه معروف و تاریخی پیام پذیرش قطعنامه به موارد درخواستی و نامه های فرماندهان و گفته های مسئولین اشاره کرده و می نویسند: حال که مسئولین نظامی ما اعم از ارتش و سپاه که خبرگان جنگ می باشند؛ – صریحا اعتراف می کنند که ارتش اسلامی به این زودی ها هیچ پیروزی به دست نخواهند آورد؛ – نظر به این که مسئولین دلسوز نظامی و سیاسی نظام جمهوری اسلامی از این پس جنگ را به هیچ وجه به صلاح کشور نمی دانند و با قاطعیت می گویند که یک دهم سلاح هایی را که استکبار شرق و غرب در اختیار صدام گذارده اند، به هیچ وجه و با هیچ قیمتی نمی شود در جهان تهیه کرد؛ – با توجه به نامه تکان دهنده فرمانده سپاه پاسداران که یکی از ده ها گزارش نظامی سیاسی است که بعد از شکست های اخیر به اینجانب رسیده و به اعتراف جانشین فرمانده کل نیروهای مسلح، فرمانده سپاه یکی از معدود فرماندهانی است که در صورت تهیه مایحتاج جنگ معتقد به ادامه جنگ می باشد؛ – با توجه به استفاده گسترده دشمن از سلاح های شیمیایی و نبود وسایل خنثی کننده آن؛ اینجانب با آتش بس موافقت می نمایم و برای روشن شدن در مورد اتخاذ این تصمیم تلخ، به نکاتی از نامه فرمانده سپاه که در تاریخ ۲/۴/۶۷ نگاشته است، اشاره می شود. – فرمانده مزبور نوشته است تا پنج سال دیگر ما هیچ پیروزی نداریم؛ ممکن است در صورت داشتن وسایلی که در طول پنج سال به دست می آوریم قدرت عملیات انهدامی و یا مقابله به مثل را داشته باشیم و بعد از پایان سال ۷۱ اگر ما دارای ۳۵۰ تیپ پیاده و ۲۵۰۰ تانک و ۳۰۰۰ توپ و ۳۰۰ هواپیمای جنگی و ۳۰۰ هلیکوپتر و قدرت ساختن مقدار قابل توجهی از سلاح های [مختلف] که از ضرورت های جنگ در آن موقع است داشته باشیم، می توان گفت به امید خدا بتوانیم عملیات آفندی داشته باشیم. – وی می گوید قابل ذکر است که باید توسعه نیروی سپاه به هفت برابر و ارتش به دو برابر و نیم افزایش پیدا کند. او آورده است البته آمریکا راهم باید از خلیج فارس بیرون کنیم والا موفق نخواهیم بود. – این فرمانده مهم ترین قسمت موفقیت طرح خود را تهیه به موقع بودجه و امکانات دانسته و آورده است که بعید به نظر می رسد دولت و ستاد فرماندهی کل قوا بتوانند به تعهد خود عمل کنند؛ البته با ذکر این مطالب می گوید باید باز هم جنگید که این دیگر شعاری بیش نیست. – آقای نخست وزیر از قول وزرای اقتصاد و بودجه وضع مالی نظام را زیر صفر اعلام کرده اند، مسئولین جنگ می گویند تنها سلاح هایی را که در شکست های اخیر از دست داده ایم، به اندازه تمام بودجه است که برای سپاه و ارتش در سال جاری در نظر گرفته شده بود. – مسئولین سیاسی می گویند از آنجا که مردم فهمیده اند پیروزی سریعی به دست نمی آید، شوق رفتن به جبهه در آنها کم شده است. آن چه که ذکر شد نشان می دهد که ایران در برهه پس از فتح خرمشهر می توانست از موضع متفاوتی به جنگ خاتمه داده و بر سر میز مذاکره خواسته های خود را مطرح سازد ولی امور محول به گذشت زمان شد و یک سال پس از صدور قطعنامه ۵۹۸ ، قطعنامه مذکور پذیرفته شد.
پنجشنبه ۹ مهر ۱۴۰۵
