تاثیر عرضه ورق در بورس کالا بر بازار لوله و پروفیل؛ خرید مستقیم از کارخانه به‌صرفه‌تر است یا بازار آزاد؟

روز ۱۱ آبان، تالار صنعتی بورس کالا ۲۰ هزار و ۶۰ تن ورق گرم را با قیمت پایه کیلویی حدود ۱۱۴ هزار و ۵۰۰ تومان روی تابلو برد. همان روز، ورق ۲ میل در بازار آهن تهران بین ۱۶۵ تا ۱۶۷ هزار تومان دست‌به‌دست می‌شد. این دو عدد هم‌جنس نیستند: یکی قیمت پایه رول ورق در روز عرضه است و دیگری نرخ ورق آماده در بنگاه، با هزینه حمل، برش و واسطه. با این حال، همین فاصله پرسشی را پیش روی هر خریدار لوله و پروفیل می‌گذارد: وقتی ماده اولیه در بورس ارزان‌تر معامله می‌شود، چرا محصول نهایی در بازار ارزان نمی‌شود؟ و خرید مستقیم از کارخانه چه سهمی از این فاصله را به خریدار برمی‌گرداند؟ ورق از تالار بورس تا قفسه بنگاه؛ قیمت چطور منتقل می‌شود بیشتر لوله‌ها و پروفیل‌های درزدار بازار از ورق ساخته می‌شوند: ورق گرم برای قوطی و لوله ساختمانی و صنعتی، و ورق سرد یا روغنی برای مقاطع سبک و مبلی. ورق در کارخانه به نوار باریک بریده می‌شود، فرم می‌گیرد، جوش می‌خورد و به طول استاندارد می‌رسد. بنابراین بهای ورق سهم اصلی قیمت تمام‌شده پروفیل است و هر تغییر در آن، دیر یا زود به جدول قیمت بنگاه‌ها می‌رسد. بخش مهمی از این ورق از مسیر بورس کالا تامین می‌شود. فولادسازان بزرگ ورق را با قیمت پایه عرضه می‌کنند و خریداران در رقابت با هم قیمت نهایی را تعیین می‌کنند. عرضه اواسط شهریور نمونه روشنی است: ۲۴۰ هزار تن ورق گرم با قیمت پایه ۹۱ هزار و ۶۰۰ تومان عرضه شد، تقاضا به حدود ۲۹۸ هزار تن رسید و کل محموله با رقابت ۲۱٫۶ درصدی، کیلویی ۱۱۱ هزار و ۳۰۰ تومان فروش رفت. این قیمت ۲۸ درصد بالاتر از معامله قبلی در ۱۹ مرداد بود. اثر این معاملات بر بازار پایین‌دست هم‌زمان نیست. ورقی که امروز خریده می‌شود، با فاصله زمانی به شکل قوطی و لوله به بازار می‌رسد و در این فاصله، فروشنده‌ها بر اساس انتظارشان از عرضه بعدی قیمت می‌دهند. به همین دلیل، بازار لوله و پروفیل اغلب به خبر رقابت در بورس سریع‌تر از رسیدن خود ورق واکنش نشان می‌دهد. چرا ورق ارزان‌تر بورس همیشه به پروفیل ارزان‌تر نمی‌رسد اگر قیمت پایه بورس تنها معیار بود، پروفیل باید با حاشیه‌ای قابل پیش‌بینی بالای آن معامله می‌شد. واقعیت بازار چیز دیگری است. فولاد مبارکه در عرضه ۴ خرداد امسال، قیمت پایه ورق گرم را به کیلویی ۸۵ هزار تومان رساند. اما در میانه همان ماه، ورق ۲ میل در بازار آهن تهران حدود ۱۲۴ هزار تومان و قوطی حدود ۱۳۰ هزار تومان معامله می‌شد. سه عامل این فاصله را توضیح می‌دهد. نخست، عرضه کمتر از نیاز است. دبیر سندیکای تولیدکنندگان لوله و پروفیل فولادی در شهریور گفت حتی کل ورقی که فولاد مبارکه در بورس عرضه می‌کند، نیاز داخلی را پوشش نمی‌دهد و بخشی از خطوط تولید لوله و پروفیل به همین دلیل از مدار خارج شده‌اند. کارخانه‌ای که با ظرفیت ناقص کار می‌کند، هزینه ثابتش را روی تناژ کمتری سرشکن می‌کند و این هزینه در قیمت محصول می‌نشیند. دوم، ورق خریداری‌شده همیشه به خط تولید نمی‌رسد. گزارش‌های بازار در خرداد نشان می‌داد بخشی از ورق بورسی با کارت‌های بازرگانی یکبارمصرف راهی صادرات شده است. هر تنی که از چرخه تولید داخلی خارج شود، سهم تولیدکننده واقعی را کمتر و فاصله قیمت ورق و محصول نهایی را بیشتر می‌کند. سوم، انتظار تورمی و ارزی. فروشنده‌ای که فکر می‌کند ورق هفته بعد گران‌تر می‌شود، موجودی امروز را با نرخ فردا قیمت می‌دهد. نوسان قیمت پایه ورق گرم در عرضه‌های مهر، از حدود ۹۵ هزار تومان در ابتدای ماه تا بیش از ۱۱۸ هزار تومان در نیمه آن، همین انتظار را تقویت کرد. نتیجه برای خریدار روشن است: ارزانی ورق در بورس خودبه‌خود به جیب مصرف‌کننده لوله و پروفیل نمی‌رود. این فاصله میان کارخانه، واسطه و انتظار بازار تقسیم می‌شود و سهم خریدار به مسیری بستگی دارد که از آن خرید می‌کند. خرید مستقیم از کارخانه؛ برای چه خریداری به‌صرفه است خرید از کارخانه یک حلقه از زنجیره را حذف می‌کند و با آن، حاشیه واسطه را هم. اما این مزیت شرط دارد. بیشتر کارخانه‌ها سفارش عمده را ترجیح می‌دهند، قیمت را برای پرداخت نقدی اعلام می‌کنند و برنامه تولید و بارگیری خود را دارند. خریداری که این شرایط را دارد، بیشترین سود را از خرید مستقیم می‌برد. پیمانکار داربست نمونه خوبی است. محصول مصرفی او یکنواخت است، چند سایز ثابت دارد و حجم خریدش بالاست. برای چنین خریداری، مقایسه قیمت لوله داربست در فهرست تولیدکننده با نرخ بنگاه، صرفه‌جویی واقعی به همراه دارد، چون هر درصد اختلاف در صدها شاخه ضرب می‌شود. همین منطق برای تولیدکننده مبلمان فلزی، سازنده سوله و کارگاه قطعه‌سازی با مصرف ماهانه قابل پیش‌بینی هم صدق می‌کند. در مقابل، خرید مستقیم هزینه‌هایی دارد که در نرخ کیلویی دیده نمی‌شود: انتظار برای نوبت تولید یا بارگیری، هماهنگی حمل و نیاز به انبار برای نگهداری حجم بیشتر. خریداری که هر بار چند شاخه از چند سایز مختلف می‌خواهد، معمولا این هزینه‌ها را سنگین‌تر از صرفه‌جویی قیمتی حس می‌کند. بازار آزاد گران‌تر، اما گاهی تنها گزینه عملی بازار آزاد آهن با همه انتقادها، کارکردی دارد که کارخانه نمی‌تواند جایگزینش شود: موجودی آماده، تحویل فوری، تنوع سایز در یک بار و امکان خرید در حجم کم. برای کارگاه کوچکی که امروز سفارش گرفته و فردا باید تحویل دهد، حاشیه بنگاه هزینه سرعت است، نه ضرر. مشکل اصلی بازار آزاد گرانی نیست، ابهام است. نرخ اعلامی یک بنگاه ممکن است کارخانه سازنده، ضخامت دقیق یا مبنای وزن را مشخص نکند. راه کم‌هزینه برای کاهش این ابهام، مبنا قرار دادن فهرست قیمتی است که این جزئیات را اعلام می‌کند؛ مثلا جدول روزانه قیمت پروفیل صبا که نرخ را به تفکیک ضخامت و کارخانه نشان می‌دهد. با چنین مبنایی، خریدار می‌فهمد نرخ بنگاه چقدر با نرخ تولیدکننده فاصله دارد و این فاصله چه چیزی را جبران می‌کند. نکته دیگر، فاصله وزن تئوری و وزن باسکول است. دو شاخه هم‌سایز از دو کارخانه می‌توانند وزن متفاوتی داشته باشند. قیمت هر شاخه حاصل ضرب وزن واقعی در نرخ کیلویی است؛ پس نرخ کیلویی پایین‌تر روی شاخه‌ای سنگین‌تر، لزوما خرید ارزان‌تری نیست. مقایسه درست، قیمت هر شاخه با مشخصات مورد نیاز است. قیمت کیلویی کافی نیست؛ بهای تمام‌شده را مقایسه کنید هزینه‌هایی که در فاکتور نمی‌آید برای خریدار صنعتی، پرسش اصلی این نیست که پروفیل کیلویی چند است؛ این است که قطعه آماده در پای خط تولید چند تمام می‌شود. میان این دو عدد چند هزینه قرار دارد: ارزش افزوده، کرایه حمل، اختلاف وزن، ضایعات برش، دستمزد و زمان کارگاه. شاخه شش‌متری که باید به قطعات کوتاه بریده شود، بسته به طول قطعه، تکه‌ای باقی می‌گذارد که به همان نرخ کیلویی خریده شده اما به کار نمی‌آید. اگر این هزینه‌ها در محاسبه بیایند، گاهی خریدی که روی کاغذ گران‌تر است، در عمل ارزان‌تر تمام می‌شود. وقتی تولیدکننده، فرآوری را هم انجام می‌دهد یکی از راه‌های کنترل این هزینه‌ها، سپردن بخشی از کار کارگاه به تامین‌کننده است. برخی تولیدکنندگان لوله و پروفیل، علاوه بر تولید، برش، کشش سرد، پلیش و خم‌کاری را هم انجام می‌دهند. صباپروفیل نمونه‌ای از این الگوست: این مجموعه علاوه بر تولید پروفیل و قوطی، با شش تولیدکننده اصلی لوله و پروفیل همکاری دارد و شش خط برش بندلی NC آن ظرفیت برش دست‌کم ۵۰ هزار قطعه در روز را دارد. برای تولیدکننده مبلمان، قطعه‌ساز یا سازنده ملزومات فروشگاهی، تحویل قطعه بریده و آماده یعنی ضایعات کمتر، نیروی کار کمتر و فضای کارگاهی آزادتر. در این حالت، مقایسه درست میان قیمت قطعه آماده و هزینه تمام‌شده برش در کارگاه است، نه میان نرخ کیلویی دو فروشنده. جمع‌بندی؛ کدام مسیر برای کدام خریدار عرضه ورق در بورس کالا جهت بازار لوله و پروفیل را تعیین می‌کند، اما قیمتی را که خریدار نهایی می‌پردازد، مسیر خرید او تعیین می‌کند. خریدار عمده با مصرف منظم و مشخصات ثابت، با خرید مستقیم از تولیدکننده سهم بیشتری از فاصله بورس و بازار را به دست می‌آورد. خریدار خرد و فوری با بازار آزاد کار می‌کند، اما بهتر است نرخ بنگاه را با فهرست اعلامی تولیدکنندگان بسنجد. تولیدکننده قطعه هم به جای نرخ کیلویی، بهای قطعه آماده را مقایسه کند. در بازاری که قیمت پایه ورق در یک ماه بیش از ۲۰ درصد جابه‌جا می‌شود، این تفکیک از پیش‌بینی قیمت فردا کاربردی‌تر است.