آنچه درباره نامه ونس به رضایی می‌دانیم / الجزیره روایت می‌کند

الجزیره نوشت: جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در تلاشی دقیقه نودی برای ازسرگیری مذاکرات صلح، نامه‌ای به محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی ایران، ارسال کرده است؛ موضوعی که رسانه‌های آمریکایی گزارش داده‌اند. به گزارش «انتخاب»؛ در ادامه این مطلب آمده است: به گزارش روزنامه وال‌استریت ژورنال، این نامه که گفته می‌شود با استقبال ایران مواجه شده، با هدف ارزیابی این موضوع ارسال شده است که آیا آمریکا و ایران می‌توانند اختلافات خود را به اندازه‌ای کاهش دهند که از دور جدید احتمالی حملات آمریکا به ایران جلوگیری شود یا خیر. این اقدام دیپلماتیک در شرایطی صورت می‌گیرد که به گزارش وال‌استریت ژورنال، ترامپ به متحدان آمریکا در خلیج فارس هشدار داده است که خود را برای یک کارزار نظامی کوتاه‌مدت اما شدید، پس از انتخابات میان‌دوره‌ای هفته آینده آمریکا آماده کنند. ترامپ پیش‌تر گفته بود که ممکن است آمریکا «یک عملیات کوچک دیگر از نوع اپیک فیوری» انجام دهد؛ اشاره‌ای به عملیات نظامی علیه ایران که در ماه فوریه آغاز شد. اما نامه ونس چه معنایی برای احتمال ازسرگیری درگیری میان آمریکا و ایران یا بازگشت دو کشور به میز مذاکرات دارد؟ محتوای نامه چه بود؟ نامه ونس به محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی ایران، تاکنون منتشر نشده است؛ اما چندین رسانه آمریکایی درباره محتوای آن گزارش‌هایی منتشر کرده‌اند. وال‌استریت ژورنال به نقل از یک منبع آگاه گزارش داد که در این نامه و گفت‌وگوهای پس از آن، درباره شروط مشخص صلح بحث نشده، بلکه موضوع اصلی، بررسی یک «چارچوب برای مذاکرات» بوده است. منبع دیگری به این روزنامه گفت هدف از این اقدام، بررسی این موضوع بوده است که آیا «تهران و واشنگتن می‌توانند به اندازه کافی به نقاط مشترک دست پیدا کنند تا ترامپ را متقاعد کنند در هفته‌های آینده دستور نهایی حمله‌ای کوتاه‌مدت و شدید به ایران را صادر نکند». روزنامه نیویورک‌تایمز گزارش داد که ونس در نامه خود پیشنهاد برگزاری نشستی میان مقام‌های آمریکایی و ایرانی در آینده نزدیک را مطرح کرده است؛ نشستی که در آن، ونس ریاست هیئت آمریکایی را برعهده خواهد داشت؛ همان‌طور که در مذاکرات قبلی آمریکا و ایران در ماه ژوئن نیز چنین نقشی داشت. نیویورک‌تایمز گزارش داد این نامه روز یکشنبه از طریق میانجی‌های قطری به محسن رضایی تحویل داده شده است. بر اساس اظهارات مقام‌های آمریکایی و ایرانی که این رسانه به نقل از آن‌ها گزارش داده، ونس خواستار مذاکرات مستقیم شده و تأکید کرده است که برنامه هسته‌ای ایران باید از همان ابتدای مذاکرات روی میز باشد. به گفته این مقام‌ها، در صورت موافقت ایران، مذاکرات می‌تواند از هفته آینده آغاز شود. قطر یا ترکیه نیز به‌عنوان مکان‌های احتمالی برگزاری این مذاکرات مطرح شده‌اند. ### واکنش ایران به این نامه چه بوده است؟ ایران تاکنون به‌صورت علنی درباره این نامه اظهارنظر نکرده است، اما نیویورک‌تایمز گزارش داده که این نامه با «استقبال رهبران ایران» مواجه شده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز روز چهارشنبه در پیامی در شبکه‌های اجتماعی از ادامه روند مذاکرات سخن گفت و اعلام کرد که ایران «همچنان به دیپلماسی فرصت می‌دهد». بر اساس گزارش نیویورک‌تایمز، انتظار می‌رود محسن رضایی روز پنجشنبه پاسخ رسمی خود را به نامه ونس ارائه کند. حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد گروه بین‌المللی بحران، در گفت‌وگو با الجزیره گفت انتخاب محسن رضایی به‌عنوان مخاطب نامه ونس اهمیت زیادی دارد و می‌تواند نشان‌دهنده تغییر احتمالی در نگاه واشنگتن به افرادی باشد که در تهران از نفوذ برخوردارند. او گفت: «این اقدام می‌تواند نشان‌دهنده آن باشد که آمریکایی‌ها معتقدند تغییرات در معادلات قدرت داخلی تهران، فرصت‌های بهتری برای دستیابی به توافق از طریق تعامل مستقیم با رضایی ایجاد کرده است.» این نامه چه تفاوتی با تلاش‌های قبلی آمریکا برای مذاکره دارد؟ ونس همواره در مقایسه با ترامپ، مخالف‌تر با ورود به یک درگیری نظامی طولانی‌مدت با ایران به نظر رسیده است. معاون رئیس‌جمهور آمریکا در حالی که به‌صورت علنی از جنگ حمایت می‌کرد، بنا بر گزارش رسانه‌های آمریکایی، پیش از ورود آمریکا به جنگ علیه ایران در کنار اسرائیل در ماه فوریه، ترجیح می‌داد تلاش‌های دیپلماتیک با شدت بیشتری ادامه پیدا کند. بر اساس گزارش رسانه‌های آمریکایی، ونس پس از آن نیز در محافل خصوصی نگرانی‌هایی درباره طولانی‌شدن درگیری ابراز کرده است. با این حال، درباره نقش ترامپ در تازه‌ترین تلاش دیپلماتیک ونس پیام‌های متناقضی منتشر شده است. وال‌استریت ژورنال گزارش داد که ترامپ از ونس خواسته بود این نامه را برای رضایی ارسال کند، اما ترامپ بعداً این موضوع را رد کرد. ترامپ در گفت‌وگو با خبرنگاران گفت که به ونس برای برقراری ارتباط با ایران چراغ سبز داده است، اما هدف این اقدام را کمک به ایران در زمینه «تأمین تجهیزات پزشکی و مسائل مختلف دیگر» توصیف کرد. علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه بین‌المللی بحران، در گفت‌وگو با الجزیره گفت تهران ونس را «فردی می‌بیند که هم به رئیس‌جمهور دسترسی دارد و هم هزینه شکست را درک می‌کند». واعظ گفت: «برخلاف ترامپ که تشدید تنش را منبعی برای افزایش اهرم فشار می‌داند، به نظر می‌رسد ونس بیشتر متوجه کاهش بازدهی این رویکرد است.» او افزود: «اما صرفاً داشتن یک پیام‌رسان معتبرتر نمی‌تواند شکاف عمیق اختلافات اساسی را از میان بردارد.» روزبه پارسی، تحلیلگر مسائل ایران و پژوهشگر وابسته به دپارتمان تاریخ و مطالعات حقوق بشر دانشگاه لوند سوئد، نیز ونس را «صدای عقلانیت» در دولت ترامپ در قبال ایران توصیف کرد و گفت مواضع او در این زمینه، «کمترین میزان نوسان و غیرقابل‌پیش‌بینی بودن» را داشته است. با این حال، پارسی به الجزیره گفت جایگاه ونس «هرگز آن‌قدر مستحکم نبوده که بتواند واقعاً بر ترامپ تأثیر بگذارد». او افزود: «بنابراین، اگرچه از نظر ظاهری ونس در مقایسه با هر فرد دیگری در دولت ترامپ گزینه بهتری به نظر می‌رسد، اما تردید دارم که مقام‌های ایرانی این تلاش دیپلماتیک را چندان جدی بگیرند؛ مگر آنکه ونس ثابت کند واقعاً می‌تواند به‌تنهایی دستاوردی به همراه داشته باشد.» عزیزی نیز گفت تهران از محدودیت‌های نفوذ ونس در دولت ترامپ آگاه است. او گفت: «ما در کمتر از یک سال شاهد دو جنگ بوده‌ایم؛ آن هم با وجود مخالفت‌های ونس و تفاوت دیدگاه‌های او. به همین دلیل، معتقدم رهبران تهران همچنان با بدبینی قابل‌توجهی به ابتکارهای آمریکا و تهدیدهای نظامی این کشور نگاه می‌کنند.» عزیزی اضافه کرد: «در نهایت، تصمیمات نهایی را ترامپ می‌گیرد و اینکه او تاکنون فردی غیرقابل‌پیش‌بینی و دشوار برای اعتماد کردن بوده، همچنان یکی از عوامل اصلی تأثیرگذار بر تصمیم‌گیری ایران در شرایط کنونی است.» چرا ترامپ به کشورهای خلیج فارس هشدار داده است که «آماده باشند»؟ گزارش‌ها حاکی از آن است که ترامپ در بحبوحه افزایش نشانه‌های آسیب‌پذیری متحدان آمریکا در خلیج فارس در برابر اقدامات تلافی‌جویانه ایران، به این کشورها هشدار داده است که خود را برای ازسرگیری درگیری‌ها آماده کنند. تهران بارها هشدار داده است که در صورت آغاز موج جدید حملات آمریکا و اسرائیل، پاسخ شدیدتری خواهد داد؛ پاسخی که می‌تواند شامل حمله به تأسیسات نفتی، کابل‌های زیردریایی، مراکز داده و زیرساخت‌های هوش مصنوعی در کشورهای خلیج فارس باشد. مهدی محمدی، مشاور رئیس مجلس ایران، محمدباقر قالیباف، روز ۲۱ اکتبر در بیانیه‌ای گفت: «راهبرد ما، صفر بودن خطوط قرمز است.» در چنین شرایطی، کشورهای خلیج فارس تلاش‌های دیپلماتیک خود با ایران را افزایش داده‌اند. دیپلمات‌های سعودی و قطری به همراه مقام‌هایی از پاکستان و ترکیه، روز دوشنبه در مذاکراتی با مقام‌های ایرانی در تهران مشارکت کردند. آیا احتمال حمله آمریکا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای هفته آینده وجود دارد؟ بله؛ به گفته بسیاری از تحلیلگران، احتمال چنین حمله‌ای وجود دارد. علی واعظ گفت خطر وقوع حمله «به شکلی خطرناک بالاست» و انتخابات سوم نوامبر ممکن است به معنای «پایان محدودیت‌های سیاسی» ترامپ باشد. او گفت: «ماشین نظامی در حال آماده‌سازی است و ساعت دیپلماسی رو به پایان است.» واعظ افزود: «اشتباه است اگر تصور کنیم ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای به رئیس‌جمهوری تبدیل می‌شود که قدرت سیاسی‌اش رو به پایان است. او به احتمال بیشتر به رئیس‌جمهوری تبدیل خواهد شد که در روزهای پایانی قدرت خود ریسک‌های بزرگ‌تری می‌پذیرد.» اشاره او به اصطلاح «Flame Duck» در برابر اصطلاح رایج «Lame Duck» است؛ اصطلاحی که در اینجا به معنای رئیس‌جمهوری است که به‌جای کاهش تحرک سیاسی، ممکن است دست به اقدامات پرریسک‌تری بزند. مرضیه کوهی اصفهانی، استادیار سیاست و روابط بین‌الملل خاورمیانه در دانشگاه دورهام بریتانیا، نیز گفت احتمال حملات جدید «بسیار بالاست». او به الجزیره گفت: «هر دو طرف مصمم هستند از وضعیت نه جنگ و نه صلح خارج شوند. احتمال اینکه این وضعیت به سمت جنگ بیشتر حرکت کند، به‌مراتب بالاتر از احتمال حرکت آن به سمت صلح است.» پارسی نیز معتقد است که یک کارزار نظامی احتمالی جدید می‌تواند به‌شدت ویرانگر باشد. او گفت: «از آنجا که هر دو طرف برای اثبات خود تحت فشار هستند، تبادل نظامی پیش رو اهمیت بیشتری خواهد داشت و به ویرانی و خونریزی بیشتری منجر خواهد شد.»