آزمون دشوار الزیدی؛ خلع سلاح شبه‌نظامیان عراق تا سال ۲۰۲۷

فرارو- علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، در گفتگویی اظهار کرد: امیدوار است در مسیری موفق شود که رهبران پیشین در آن ناکام مانده‌اند. به گزارش فرارو به نقل از نیویورک‌تایمز، نخست‌وزیر عراق متعهد شده است تا ژوئن ۲۰۲۷ شبه‌نظامیان کشورش را خلع سلاح کند و به این ترتیب، جدول زمانی بسیار بلندپروازانه‌ای را برای قرار دادن مجموعه گسترده و پیچیده نیروهای مسلح تحت کنترل دولت ترسیم کرده است. موازنه حساس عراق میان آمریکا و ایران طرح خلع سلاح مرحله‌ای که الزیدی برای نخستین بار آن را تشریح کرد، نقش مهمی در نحوه مدیریت موازنه حساس عراق میان دو متحد مهم خود، یعنی ایالات متحده و ایران، خواهد داشت؛ آن هم در شرایطی که این دو کشور در حال جنگ هستند. عراق تحت فشار فزاینده دولت ترامپ قرار دارد؛ دولتی که مهم‌ترین شریک امنیتی و اقتصادی این کشور است و از بغداد می‌خواهد نیروهای شبه نظامی را مهار کند؛ نیروهایی که علاوه بر قدرت نظامی، قدرت سیاسی نیز به دست آورده‌اند. هم‌زمان، ایران، همسایه عراق، در پی تعمیق نفوذ خود در این کشور و گسترش استفاده از این شبه‌نظامیان در جنگ با واشنگتن است. خلع سلاح شبه‌نظامیان، رهبران پیشین عراق، از جمله کسانی را که تجربه بسیار بیشتری از الزیدی در عرصه سیاسی پرتنش این کشور داشتند، با مشکل مواجه کرده است. این گروه‌ها طی سال‌های اخیر بیش از پیش ریشه دوانده‌اند و با تشکیل احزابی که در ساختار سیاسی و اقتصادی عراق تنیده شده‌اند، مهار آن‌ها به کاری بسیار دشوار تبدیل شده است. الزیدی درباره طرح خلع سلاح خود گفت: این چیزی نیست که اختیاری باشد. این یک ضرورت است. او در نخستین گفت‌وگوی خود با رسانه‌های خارجی در محل اقامت رسمی‌اش افزود: دیگران که درباره این موضوع صحبت کردند، بعداً عقب‌نشینی کردند. آن‌ها در برابر فشار یا نگرانی‌های دیگر تسلیم شدند. برای من، این موضوع، در کنار مسئله فساد، مسئله‌ای حیثیتی است. این دشواری‌ها الزیدی را که پیش از نخست‌وزیر شدن در سال جاری چهره‌ای تازه‌وارد در سیاست بود، از ادامه مسیر بازنداشته است. این تاجر ثروتمند پیش از نامزدی برای نخست‌وزیری، برای بیشتر عراقی‌ها تا حد زیادی ناشناخته بود. چالش‌های اقتصادی عراق در سایه جنگ الزیدی این هفته، هم‌زمان با شرکت در نخستین مجمع عمومی سازمان ملل متحد، نه‌تنها با یک چالش امنیتی، بلکه با یک بحران اقتصادی دشوار نیز روبه‌رو است. الزیدی گفت عراق که سومین تأمین‌کننده بزرگ نفت جهان است، به دلیل جنگ میان آمریکا و ایران و در پی مختل شدن حمل‌ونقل از طریق تنگه هرمز، ۶۰ درصد از درآمد ماهانه صادرات خود را از دست داده است. او از زمان روی کار آمدن، پیشنهادهایی برای ساخت خطوط لوله‌ای مطرح کرده که بتوانند خلیج فارس را دور بزنند؛ از جمله خط لوله‌ای که به گفته او می‌تواند به اروپا برسد. او گفت: ما می‌خواهیم میان عراق و کشورهای جهان پل‌ها و روابط اقتصادی ایجاد کنیم. در دولت ما، عراق یک محل دیدار خواهد بود، نه نقطه‌ای برای خصومت. با این حال، تحقق این اهداف به توانایی الزیدی در برآورده کردن خواسته دولت ترامپ برای مهار شبه‌نظامیان بستگی خواهد داشت. او گفت: ابتدا باید سلاح‌ها محدود و مهار شوند تا بتوان اقتصادی مستحکم ایجاد کرد. آغاز طرح مرحله‌ای خلع سلاح الزیدی در ابتدا در تابستان اعلام کرده بود که شبه‌نظامیان تا زمان خروج آخرین نیروهای باقی‌مانده آمریکا از عراق در ۳۰ سپتامبر خلع سلاح خواهند شد. شبه‌نظامیان عراقی بلافاصله این جدول زمانی را رد کردند. پس از آن، مقام‌ها تلاش کردند آنچه در عراق یک اشتباه سیاسی تلقی می‌شد را اصلاح کنند و گفتند که خلع سلاح می‌تواند از ۳۰ سپتامبر آغاز شود. دولت الزیدی از آن زمان کمیته‌ای برای مذاکره با شبه‌نظامیان درباره خلع سلاح تشکیل داده است. او گفت شرایط توافق درباره جدول زمانی در ۳۰ سپتامبر اعلام خواهد شد. به گفته الزیدی، ابتدا یک دوره ۹۰ روزه وجود خواهد داشت که طی آن شبه‌نظامیان هیچ حمله‌ای انجام نخواهند داد و اطمینان خواهند داشت که نیروهای آمریکایی نیز به آن‌ها حمله نمی‌کنند. پس از آن، شبه‌نظامیان تحویل سلاح‌های خود را آغاز خواهند کرد و خلع سلاح تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ پایان می‌یابد؛ هرچند شبه‌نظامیان همچنان خواهان فرصت تا پایان سال ۲۰۲۷ برای خلع سلاح هستند. تردیدها درباره اجرای جدول زمانی خلع سلاح دیپلمات‌های منطقه‌ای و برخی مقام‌های امنیتی عراق هشدار داده‌اند که این جدول زمانی بسیار شکننده است. بیشتر آن‌ها اجرای آن را در زمان جنگ تقریباً غیرممکن توصیف کردند؛ زمانی که متحدان شبه‌نظامی ایران شرکای ارزشمندی در ایجاد آشوب منطقه‌ای و تحمیل هزینه‌های سنگین به اقتصاد جهانی بوده‌اند. شبه‌نظامیان بارها به کویت و اردن، همچنین تأسیسات انرژی در عراق و سفارت آمریکا در بغداد حمله کرده‌اند. این ماه، عربستان سعودی عراق را متهم کرد که منشأ حمله پهپادی بوده که فعالیت خط لوله شرق به غرب این کشور را متوقف کرد؛ خط لوله‌ای که ۴ درصد از عرضه جهانی نفت را تأمین می‌کند. مقام‌های عراقی معتقدند هسته‌های منشعب از شبه‌نظامیان عراقی به عوامل حمله در تسهیل این عملیات کمک کرده‌اند، هرچند خود حمله را طراحی نکرده‌اند. ویکتوریا تیلور، مدیر ابتکار عراق در شورای آتلانتیک در واشنگتن، گفت: دولت عراق اعلام کرده است که آن‌ها بخشی از این جنگ نیستند. اما واقعاً کنترلی بر آن ندارند. او مدعی شد: ایران در شرایطی که متحدان عراقی‌اش خود را «ابزاری بسیار قدرتمند» نشان داده‌اند، اجازه خلع سلاح آن‌ها را نخواهد داد. یک مقام ارشد امنیتی عراق که برای گفت‌وگو درباره مذاکرات حساس با شبه‌نظامیان به شرط ناشناس ماندن صحبت کرد، هشدار داد که اگرچه به نظر می‌رسد برخی مقام‌های آمریکایی از جدول زمانی الزیدی استقبال کرده‌اند، این طرح بدون توافق صلح میان آمریکا و ایران شکست خواهد خورد. چنین توافقی همچنان دور از دسترس است. چهار شبه‌نظامی قدرتمند در کانون طرح دولت فراتر از مسائل ژئوپولیتیکی، خلع سلاح شبه‌نظامیان عراق می‌تواند دشوار باشد، زیرا تعداد آن‌ها بسیار زیاد و پراکنده شده است. پس از آنکه نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۰۳ به عراق حمله کردند و صدام حسین، دیکتاتور این کشور، را سرنگون کردند، چندین گروه مسلح از میان اکثریت شیعه عراق برای مقابله با اشغال آمریکا ظهور کردند؛ این گروه‌ها اغلب از ایران، قدرت شیعه منطقه، آموزش و سلاح دریافت می‌کردند. سپس در سال ۲۰۱۴، گروه جهادی سنی داعش حمله‌ای را آغاز کرد که در اوج آن بیش از یک‌سوم خاک عراق را تصرف کرد. در حالی که عراق منتظر کمک ائتلاف نظامی به رهبری آمریکا بود، دولت این کشور تشکیل بسیج نیروها را اعلام کرد. گروه‌های مسلح بی‌شماری تشکیل شدند که بسیاری از آن‌ها تحت هدایت ایران بودند. دولت عراق از آن زمان تلاش کرده است این شبه‌نظامیان را که در مجموع «نیروهای بسیج مردمی» یا «حشد الشعبی» نامیده می‌شوند، مهار و تحت اختیار دولت قرار دهد. تلاش‌های کنونی دولت بر چهار شبه‌نظامی قدرتمند متمرکز است که در برابر درخواست‌ها برای خلع سلاح یا قرار گرفتن تحت کنترل دولت مقاومت کرده‌اند. الزیدی گفت هدف او این است که این شبه‌نظامیان دیگر به‌عنوان موجودیت‌های مستقل وجود نداشته باشند. او گفت: آن‌ها به‌عنوان افراد به نیروهای بسیج مردمی خواهند پیوست و در آن‌ها ادغام خواهند شد. او افزود پس از پایان مهلت تعیین‌شده، هر گروهی که با نام شبه‌نظامی فعالیت کند، یاغی تلقی خواهد شد. شروط شبه‌نظامیان برای حفظ سلاح این گروه‌های اصلی اصرار دارند تا زمانی که «نیروهای اشغالگر» تهدیدی ایجاد کنند، حق حمل سلاح را دارند و به جنگی که آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه علیه ایران آغاز کردند، اشاره می‌کنند. این گروه‌ها استدلال می‌کنند که نیروهای آمریکایی و اسرائیل، که پایگاه‌های مخفی در صحرای عراق ایجاد کرده‌اند، از خاک عراق استفاده می‌کنند. رمزی ماردینی، بنیان‌گذار شرکت Geopol Labs، یک شرکت مشاوره ریسک ژئوپولیتیکی مستقر در خاورمیانه، گفت اجرای موفق جدول زمانی خلع سلاح نه‌تنها به کاهش درگیری منطقه‌ای، بلکه به دولتی نیاز دارد که بتواند خواسته‌های خود را اجرا کند و برای گروه‌های مسلحی که همکاری می‌کنند، مشوق یا تضمین ارائه دهد. او گفت: تا زمانی که تغییرات واقعی در زمینه سیاسی و امنیتی ایجاد نشود، تعیین ضرب‌الاجل صرفاً یک آرزو است. حضور ترکیه و مذاکرات بغداد با نزدیک شدن به خروج نهایی نیروهای آمریکایی، شبه‌نظامیان شروط بیشتری را برای خلع سلاح خود مطرح کرده‌اند. برای نمونه، این گروه‌ها به ادامه حضور نیروهای ترکیه در شمال عراق اشاره کرده‌اند. ترکیه گفته است برای مبارزه با شبه‌نظامیان جدایی‌طلب کرد ترکیه در مرزهایش، باید نیروهای خود را در عراق حفظ کند. الزیدی در پاسخ گفت برای توافقی با ترکیه درباره خروج این نیروها تلاش کرده است. ترکیه در گذشته گفته است هرگونه خروج نیروهایش مشروط به پاک‌سازی اردوگاه‌ها و سلاح‌های شبه‌نظامیان کرد از شمال عراق است. الزیدی گفت دولت او همچنین در حال کار بر سر جدول زمانی برای ادغام نیروهای محلی کرد در نیروهای بسیج مردمی عراق است تا این خواسته برآورده شود. تلاش عراق برای توسعه مسیرهای صادرات نفت الزیدی گفت در تلاش برای دستیابی به توافق با ترکیه، از اقدامات عراق برای تقویت روابط اقتصادی میان دو کشور استفاده کرده است. عراق امسال با یک توافق یک‌ساله برای افزایش صادرات نفت به ترکیه از طریق یک خط لوله موجود عراقی موافقت کرد و اکنون قصد دارد ظرفیت این خط لوله را افزایش دهد.او گفت هفته گذشته، در جریان سفر به فرانسه و آلمان، طرح‌هایی برای ساخت خطوط لوله از طریق ترکیه مطرح کرده که نفت عراق را مستقیماً به اروپا منتقل خواهد کرد. زیان ۶۰ میلیارد دلاری عراق از جنگ الزیدی در جریان این گفت‌وگو همچنین جزئیاتی درباره برخی چالش‌های اقتصادی کشورش مطرح کرد. او گفت عراق از زمان آغاز جنگ حدود ۶۰ میلیارد دلار درآمد از دست داده است. او مدعی شد: اگرچه عراق خود را شریک منطقه‌ای ایران می‌داند، ایران اجازه نداده است نفتکش‌های عراقی از تنگه هرمز عبور کنند. او افزود: ما به‌طور مفصل صحبت کردیم. تصمیمی که از ایران بیرون آمده، قطعی است. او ادامه داد: هدف آن‌ها افزایش قیمت جهانی نفت است. این مسئله به نزدیک بودن یا نبودن ما به آن‌ها مربوط نمی‌شود. در هر صورت، آن‌ها می‌خواهند فشار ایجاد کنند.