ساعت آبی مسجد همت؛ ساعتی مدرن با پیشینه‌ای هزاران ساله / شبیه ساعت جاری زمان در برلین و در مرکز خرید اروپا

عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ ساعت آبی مسجد همت در میدان تجریش، این روزها به یکی از سوژه‌های مورد توجه کاربران شبکه‌های اجتماعی تبدیل شده است؛ ساعتی متفاوت که بدون استفاده از برق و باتری و تنها با جریان آب کار می‌کند. با وجود جست‌وجوهای انجام‌شده، هنوز اطلاعات دقیقی درباره سازنده این ساعت در دست نیست. سازوکار این ساعت بر پایه تغییر سطح آب در لوله‌های شفاف طراحی شده است. با حرکت آب در این لوله‌ها، زمان نمایش داده می‌شود و برای دقت بیشتر، بخش‌هایی هم به ثانیه‌شمار و دقیقه‌شمار اختصاص یافته است. در این میان، تنظیم جریان آب اهمیت زیادی دارد؛ چراکه کوچک‌ترین تغییر در میزان جریان می‌تواند دقت ساعت را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، کالیبره کردن این سازه به دقت و ظرافت خاصی نیاز دارد. ساعت آبی البته پدیده تازه‌ای در ایران نیست. آنچه امروز در مسجد همت تجریش می‌بینیم، نمونه‌ای مدرن از فناوری‌ای است که سابقه استفاده از آن در ایران به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد. یکی از نمونه‌های قدیمی این فناوری، ظرف مسی کوچکی به نام «پنگان» است که در آب قرار می‌دادند و از آن برای تقسیم آب قنات استفاده می‌کردند. این ظرف با سازوکاری ساده و بر اساس مدت‌زمان لازم برای پر شدن و فرو رفتن در آب، زمان را اندازه‌گیری می‌کرد. به این ترتیب، سهم آب هر فرد با دقت مشخص می‌شد؛ روشی که در نظام سنتی تقسیم آب اهمیت زیادی داشت. نمونه‌های دیگری از سازه‌های آبی زمان‌نما نیز در ایران وجود دارند. یکی از آن‌ها سازه‌ای در شهر هرسین کرمانشاه است که قدمت آن را به دوره ساسانی نسبت می‌دهند. هرچند درباره کاربری دقیق این سازه همچنان اختلاف‌نظر وجود دارد، اما در میان اهالی منطقه به ساعت آبی شهرت دارد. استفاده از ساعت‌های آبی البته محدود به ایران نبوده است. در مصر باستان، حدود ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد، از این ابزارها برای اندازه‌گیری زمان استفاده می‌شد. یونانیان، رومی‌ها و چینی‌ها نیز در دوره‌های مختلف تاریخی، ساعت‌های آبی را برای سنجش زمان و تنظیم امور روزمره به کار می‌گرفتند. به این ترتیب، ساعت آبی یکی از قدیمی‌ترین ابزارهای بشر برای اندازه‌گیری و مدیریت زمان به شمار می‌رود. اما ساعت مسجد همت به خانواده متفاوتی از ساعت‌های آبی تعلق دارد؛ نمونه‌های مدرنی که برنارد گیتون، طراح و سازنده ساعت‌های آبی، از مشهورترین چهره‌های شناخته‌شده در این زمینه است. یکی از معروف‌ترین آثار گیتون، ساعتی است که در مرکز تجاری اروپا در برلین نصب شده و به «ساعت جاری زمان» شهرت دارد. این سازه با مجموعه‌ای از کره‌های شیشه‌ای و مایعی رنگی، گذر زمان را به شکلی متفاوت به نمایش می‌گذارد. گیتون نمونه دیگری از این ساعت‌ها را نیز با عنوان «ساعت آبی بزرگ» در موزه کودکان ایندیاناپولیس آمریکا ساخته است؛ سازه‌ای که حدود ۸ متر ارتفاع دارد و از نظر ابعاد و پیچیدگی فنی، اثری قابل توجه به شمار می‌رود. ساعت نصب‌شده در مسجد همت تجریش نیز از نظر ظاهر و سازوکار، شباهت‌هایی به آثار برنارد گیتون دارد؛ هرچند طراحی آن ساده‌تر است و تفاوت‌هایی با نمونه‌های مشهور این طراح دارد. همین شباهت‌ها باعث شده است که این ساعت برای آشنایان با آثار گیتون، یادآور سازه‌های معروف او باشد. البته هنوز مشخص نیست که طراح ساعت مسجد همت از آثار گیتون الگوبرداری کرده یا این شباهت حاصل استفاده از یک ایده مشترک است. ساعت برلین در سال ۱۹۸۲ ساخته شده است؛ یعنی حدود ۴۴ سال پیش. در مقابل، ساعت مسجد همت ظاهراً طی چند سال اخیر در این مکان نصب شده و حدود یکی دو سال است که تصاویر و خبرهای آن در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود. نکته جالب اینجاست که ساعت آبی در بنایی نصب شده که خود بیش از یک قرن قدمت دارد. مسجد همت از بناهای قدیمی محله تجریش است و شکل‌گیری آن به دوره قاجار بازمی‌گردد. سنگ بنای اولیه این مسجد را مردی متدین به نام ابراهیم چرخی گذاشت؛ مردی که شغلش چاقوتیزکنی بود. او در نزدیکی حرم امامزاده صالح، سایبانی از حصیر برپا کرده بود و در آن نماز می‌خواند. به‌تدریج دیوار و سقفی به این سایبان اضافه شد و همین نمازخانه کوچک، نخستین بنای مسجد همت را شکل داد. حدود سال ۱۳۰۰ شمسی، مردم محل با مشارکت یکدیگر این نمازخانه را توسعه دادند و آن را به مسجد تبدیل کردند. نام مسجد همت نیز از همین تلاش و همیاری اهالی محله گرفته شده است. در سال ۱۳۲۰، بنایی که امروز به مسجد همت شناخته می‌شود، هنوز مسجدی به این نام نبود. در محل فعلی آن، مسجد کوچکی به نام امین‌الدوله قرار داشت که حدود ۱۵۰ مترمربع وسعت داشت. در شهریور همان سال، با مشارکت مردم و پیگیری واعظی به نام شیخ علی‌اکبر ترک، مسجد بازسازی شد و سقفی شیروانی برای آن ساخته شد. از آن زمان نام مسجد همت بر این بنا باقی ماند. این مسجد در سال ۱۳۷۴ نیز بار دیگر توسعه پیدا کرد و به شکل امروزی درآمد. زیربنای فعلی آن حدود ۲ هزار مترمربع است. حالا در کنار تاریخ بیش از صدساله این مسجد، ساعتی قرار گرفته که با نیروی آب کار می‌کند و یادآور یکی از قدیمی‌ترین روش‌های سنجش زمان در تاریخ بشر است. هنوز سازنده این ساعت مشخص نیست و نمی‌توان درباره ارتباط مستقیم آن با آثار برنارد گیتون اظهارنظر قطعی کرد. با این حال، ساعت آبی مسجد همت، با وجود سادگی در مقایسه با نمونه‌های مشهور جهانی، به جاذبه‌ای متفاوت در یکی از بناهای تاریخی تجریش تبدیل شده است؛ جاذبه‌ای که نشان می‌دهد برای اندازه‌گیری زمان، همیشه به برق و فناوری‌های پیچیده نیاز نیست.