الجزیره: اردوغان در جمهوری آذربایجان؛ تلاش برای ترمیم اتحاد «یک ملت، دو دولت» و مهار بحران حجاب

الجزیره نوشت: رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، امروز یکشنبه به دعوت الهام علی‌اف، همتای آذربایجانی خود، وارد منطقه قره‌باغ شد تا در مراسم گرامیداشت «روز پیروزی» در باکو شرکت کند؛ سفری که در سطحی عالی و با هدف مهار تنش‌های پنهانی صورت می‌گیرد که اخیراً در روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان ایجاد شده است. به گزارش «انتخاب»؛ در ادامه این مطلب آمده است: اردوغان را در این سفر هیأتی همراهی می‌کند که شامل امینه اردوغان، همسر وی، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه، ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات، برهان‌الدین دوران، رئیس اداره ارتباطات ریاست‌جمهوری، و شماری از وزیران و نمایندگان پارلمان است. این ترکیب، اهمیت سفر در این مقطع حساس را نشان می‌دهد. قرار است دو رئیس‌جمهور در دیداری دوجانبه، زمینه‌های همکاری و تحولات پرونده‌های منطقه‌ای را بررسی کنند؛ آن هم در شرایطی که اختلافات اخیر بر سر تصمیم باکو برای اعمال محدودیت‌هایی بر پوشش حجاب در مدارس، به صدر اخبار روابط دو کشور راه یافته است. بحران حجاب؛ جرقه تنش‌ها با وجود شعار تاریخی «یک ملت، دو دولت» که استحکام اتحاد سیاسی و نظامی دو کشور را خلاصه می‌کند، تنش‌ها در سپتامبر گذشته آشکار شد؛ زمانی که باکو مقررات جدیدی برای پوشش مدارس تصویب کرد که بر اساس آن، لباس‌های مغایر با اصول سکولاریسم ممنوع اعلام شدند. اگرچه در این مقررات صراحتاً نامی از حجاب برده نشده بود، اما گزارش‌ها حاکی از آن بود که از ورود دانش‌آموزان محجبه به مدارس جلوگیری شده است؛ موضوعی که موجی از انتقادها را در آنکارا برانگیخت. حزب حاکم عدالت و توسعه ترکیه از همتای آذربایجانی خود خواست از این محدودیت‌ها عقب‌نشینی کند. بحران زمانی شدت گرفت که اوکتای سارال، مشاور ارشد اردوغان، از سیاست جدید باکو انتقاد کرد و در مقابل، جمهوری آذربایجان این اظهارات را دخالت در امور داخلی خود دانست. این مسئله در ادامه باعث شد اردوغان مشاور خود را برکنار کند تا خشم مقام‌های آذربایجانی را فروبنشاند. با این حال، الهام علی‌اف در اواخر اکتبر گذشته، نشست سران کشورهای ترک‌زبان در آنکارا را تحریم کرد و تنها وزیر امور خارجه خود را به این نشست فرستاد. اردوغان پیش از عزیمت به جمهوری آذربایجان اعلام کرد: «هیچ مانعی وجود ندارد که برادری میان ترکیه و جمهوری آذربایجان نتواند بر آن غلبه کند.» این اظهارات به‌روشنی نشان‌دهنده تمایل او برای پایان دادن به اختلافات است. فهرست ممنوع‌الورودی‌ها و ممنوعیت ورود چهره‌های ترکیه تنش‌ها تنها به اظهارات محدود نماند و در ۲۱ اکتبر گذشته، زمانی که باکو از ورود ۳۱ چهره سرشناس ترکیه به خاک خود جلوگیری کرد، ابعاد تازه‌ای یافت. در فهرست افراد ممنوع‌الورود، چهره‌های سیاسی، رسانه‌ای و مذهبی حضور داشتند؛ از جمله فاتح اربکان، رئیس حزب رفاه مجدد، عمر اولتاش، رئیس حزب سرزمین، عمر فاروق گرگرلی‌اوغلو، نماینده پارلمان، محمد بوینوکالن، امام جماعت سابق ایاصوفیه، آدم اوزکوسه، روزنامه‌نگار و یوسف کاپلان، نویسنده. باکو این تصمیم را با استناد به اظهارات و مطالب منتشرشده در اینترنت و شبکه‌های اجتماعی توجیه کرد و مدعی شد این مطالب حاکمیت، امنیت ملی و نظام قانون اساسی این کشور را هدف قرار داده‌اند و دربرگیرنده دعوت به تغییر قدرت با توسل به زور و تحریک به خشونت و نفرت‌پراکنی مذهبی هستند. با این حال، مقام‌های آذربایجانی نمونه‌های مشخصی از اظهارات منتسب به هر یک از این افراد ارائه نکردند. در همین ارتباط، دادستانی کل جمهوری آذربایجان از اتخاذ اقدام جداگانه‌ای علیه هفت تبعه ترکیه خبر داد و اعلام کرد این افراد در چارچوب تحقیقات مربوط به اتهام دعوت به تغییر نظام از طریق زور و تحریک به نفرت مذهبی تحت تعقیب هستند. این اقدام با تصمیم ممنوعیت ورود ۳۱ نفر به جمهوری آذربایجان متفاوت است. اختلافات ژئوپلیتیکی عمیق‌تر از مسئله حجاب تحلیلگران معتقدند تنش‌های کنونی فراتر از موضوع حجاب است و بازتاب‌دهنده اختلافات آشکار ژئوپلیتیکی و تفاوت دیدگاه دو کشور درباره جایگاه دین است. در همین زمینه، الهان شاهین‌اوغلو، مدیر مرکز مطالعات «اطلس» در باکو، به خبرگزاری فرانسه گفت: «باکو خود را برادر کوچک‌تر در این اتحاد نمی‌داند و بر برقراری روابطی مبتنی بر مشارکت برابر اصرار دارد.» گونول تول، پژوهشگر مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن نیز به این خبرگزاری گفت: «اختلاف بر سر حجاب، نشانه شکافی عمیق‌تر است»؛ شکافی که به حاکمیت جمهوری آذربایجان، نفوذ آنکارا و تفاوت سیاست‌های دو کشور در قبال اسرائیل و ارمنستان مربوط می‌شود. جمهوری آذربایجان روابط نزدیکی با اسرائیل دارد؛ کشوری که در جنگ شش‌هفته‌ای با ارمنستان در سال ۲۰۲۰، تسلیحات در اختیار باکو قرار داد. در مقابل، اردوغان تل‌آویو را به ارتکاب «نسل‌کشی» در غزه متهم می‌کند و روابط خود را با گروه‌های مقاومت فلسطینی حفظ کرده است. از سوی دیگر، جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۳ و در جریان عملیاتی برق‌آسا، با حمایت ترکیه، کنترل کامل منطقه قره‌باغ را به دست گرفت. ترکیه همچنین در مسیر عادی‌سازی روابط با ارمنستان گام برمی‌دارد؛ این در حالی است که تنش‌ها میان باکو و ایروان همچنان ادامه دارد. با وجود این اختلافات عمیق، ناظران معتقدند منافع راهبردی همچنان نقش ضربه‌گیر را در روابط دو کشور ایفا می‌کنند. پیوندهای نظامی و هماهنگی در بخش انرژی برای هر دو کشور حیاتی است؛ چراکه ترکیه مسیر راهبردی اصلی صادرات نفت و گاز جمهوری آذربایجان به بازارهای غربی محسوب می‌شود. اردوغان امیدوار است با شرکت در مراسم گرامیداشت آزادسازی شهر شوشا در قره‌باغ ــ که با حمایت تعیین‌کننده ترکیه محقق شد ــ جهت‌گیری روابط دو کشور را بار دیگر به سمت ثبات و احیای اتحاد «یک ملت، دو دولت» تغییر دهد.