از سهراب سپهری تا پرویز تناولی/ راز فروش های بی سابقه در حراج هنری تهران

عصر ایران – در بیست‌وششمین حراج تهران، شاهد رکوردهایی بی‌سابقه در بازار هنر ایران بودیم که با فروش آثار استادان مدرنیستی، سقف قیمت‌ها را جابه‌جا کرد. از فروش ۲۸۰ میلیارد تومانی اثر پرویز تناولی تا حضور پررنگ آثار سطح موزه‌ای، این دوره با تمرکز بر آثار نایاب و باارزش، بازگشت قدرت خرید در میان مجموعه‌داران بزرگ را به نمایش گذاشت. علیرضا سمیع‌آذر، مدیر حراج تهران در گفت‌و‌گو با عصر ایران درباره اینکه چرا در این دوره حراج، خریداران تمایل بیشتری به خرید آثار گران‌تر داشته‌اند، گفت: «در این حراج، آثار بسیار شاخص از مهم‌ترین استادان هنر مدرنیستی ایران ارائه شد؛ آثاری که یافتن آنها به طور معمول می‌تواند بیش از ۱۰ سال زمان ببرد. در بسیاری از ادوار پیشین حراج تهران، ما هرگز موفق نشده‌ایم آثاری از این هنرمندان را در این تراز و کیفیت ارائه دهیم. مجموعه‌داران به‌خوبی می‌دانند که اگر از چنین فرصتی دریغ کنند، ممکن است سالیان طولانی زمان ببرد تا اثری با این کیفیت وارد مارکت هنر شود.» او ادامه داد: «هرچند ما در هر دوره تلاش می‌کنیم آثار شاخصی از هنرمندان بزرگ و پرآوازه ایران را پیدا و ارائه کنیم و تقریباً در هر دوره نیز آثار شاخصی از این نام‌ها به نمایش درمی‌آید، اما این دوره بیش از تمامی ادوار گذشته، آثار مهمی از چهره‌های صاحب‌نامی را ارائه کرد که ما آنها را به عنوان «مدرن مستر» (Modern Master) یا استادان مدرن مارکت هنر می‌شناسیم. یکی از دلایل اصلی اشتیاق خریداران، دست یافتن به آثاری بود که در مارکت هنر بسیار کمیاب و اگر نگوییم نایاب، بسیار نایاب اند. البته در کنار این‌ها، آثار بسیار شاخصی از هنرمندان معاصر نیز ارائه شد که می‌توان آنها را از بهترین آثار این هنرمندان و در واقع، آثاری مناسب برای موزه‌ها و کلکسیون‌های بزرگ قلمداد کرد.» مقایسه با مارکت جهانی به اعتقاد سمیع‌آذر در سراسر جهان، رکوردداران مارکت همیشه «مدرن مسترها» هستند. در اروپا و آمریکا نیز قیمت آثار اساتید مدرنیسم، چهره‌هایی همچون ویلن دکونی، جگسون و پالاک در آمریکا، و پابلو پیکاسو و هنری ماتیز در اروپا، بالاترین قیمت‌های هر حراج را به خود اختصاص می‌دهند. قیمت آثار تراز اول این نام‌ها در هر حراجی، بسیار بالاتر از قیمت سایر هنرمندان (حتی هنرمندان پیش و پس از دوره مدرنیسم) است. در اینجا نیز وضعیت به همین منوال است. مجموعه‌داران به دنبال کارهای شاخص از اساتید مدرنیسم هستند. در این حراج، دست‌کم یک یا دو جین از این نام‌ها با کارهای تراز اولی که هر کدام می‌تواند نقطه درخشانی از یک کلکسیون باشد، حضور داشتند. می‌توان گفت دلیل دیگر این امر، جنبه اقتصادی است، چرا که در این مدت، آثار هنری افزایش قیمت مطمئنی را تجربه کرده‌اند. اگر کسی به دنبال سرمایه‌گذاری باشد، آثار هنری می‌توانند سرمایه‌گذاری مطمئنی با سرعت نوسان‌پذیری (Volatility) قابل قبول باشند. بنابراین فکر می‌کنم بسیاری از خریداران، نگاهی به پشتوانه این بازار به عنوان یک ابزار سرمایه‌گذاری داشتند که باعث رغبت آنها به خرید این آثار شد. رابطه خرید با شرایط سیاسی و جنگی سمیع آذر در پاسخ به این سؤال که آیا این خریدها ناشی از شرایط جنگی بوده است یا خیر، اظهار کرد: «این موضوع به‌طور دقیق قابل تحقیق و اثبات نیست. ما از انگیزه‌های فردی و دقیق تمامی خریداران حراج بیست‌وششم اطلاع نداریم و نمی‌توان با قطعیت گفت که آیا درصد قابل توجهی از آنها آثاری را خریدند که اگر شرایط متفاوت بود، ممکن بود اصلاً خریداری نکنند یا نه. به باور من، این آثار صرفاً به دلیل ارزش‌های خودشان (اعم از ارزش‌های هنری و اقتصادی) به فروش رسیدند. این ارزش‌ها در هر شرایطی، چه در دوران رونق و چه در دوره‌های رکود اقتصادی، پابرجا هستند و خریداران در هر صورت برای خرید این آثار اقدام می‌کردند.» نقش آثار شاخص در اعتبار کلکسیون‌ها بدون شک، ارزش این آثار نه تنها در خودشان، بلکه در جایگاهی است که در یک کلکسیون ایفا می‌کنند. اعتبار یک کلکسیون با تعداد آثار سنجیده نمی‌شود، بلکه با وجود آثار خاص و شاخص آن است. اگر یک کلکسیون دارای تعداد اندکی، مثلاً کمتر از نیم جین، از این آثار تراز اول باشد، کل کلکسیون معتبر می‌شود. در واقع، سایر آثار یک کلکسیون به دلیل قرار گرفتن در کنار چنین آثار شاخصی، ارزش خود را پیدا می‌کنند. وقتی یک کلکسیون سرشناس و پرآوازه شود، آثار درجه دو و سه آن نیز به دلیل تعلق داشتن به آن مجموعه، ارزش پیدا می‌کنند. ما نیز هنگام فروش آثار، اگر آنها متعلق به کلکسیون مهمی باشند، حتماً در کاتالوگ ذکر می‌کنیم که این اثر متعلق به فلان کلکسیونِ دارای آثار شاخص است. بنابراین، دلیل اصلی اشتیاق خریداران، ارزش ذاتی این آثار و نقشی است که در اعتبار کلکسیون‌های بزرگ ایفا می‌کنند. حضور آثار در سطح موزه‌ای مدیر حراج تهران درباره ارزیابی حراج بیست‌وششم تهران اذعان کرد مهم‌ترین مشخصه این دوره، حضور تعداد زیادی از آثار شاخص از اساتید مدرنیسم و چهره‌های شاخص هنر معاصر ایران بود. تعداد آثاری که از نظر ما در «سطح موزه‌ای» هستند، در این دوره بیشتر از هر دوره دیگری بود. در تمام ادوار گذشته، تعدادی از آثار را که ما آنها را موزه‌ای می‌پنداشتیم، در مجموعه‌های ارائه شده در حراج تهران می‌دیدیم، اما این دوره از نظر تعداد آثار با این کیفیتِ موزه‌ای در میان کارهای مدرنیستی و معاصر، بیش از تمامی دوره‌های پیشین بود و به همین جهت، حراج با استقبال بسیار خوبی مواجه شد. تحلیل رکوردهای ثبت شده سمیع آذر در یک تحلیل درباره رکوردهای ثبت شده حراج تهران گفت: «یکی دیگر از شاخصه‌های منحصر به‌فرد این حراج که در آینده نیز به یاد خواهد ماند، رکوردهایی است که در آن ثبت شد. پیش از این، رکورد حراج به اثر سهراب سپهری تعلق داشت که به قیمت ۴۲ میلیارد تومان به فروش رسیده بود؛ رقمی که در چهار ماه پیش از این، بسیار باورنکردنی محسوب می‌شد. اما این دوره با فروش آثار پنج هنرمند، آن رکورد را شکسته است. این پنج اثر عبارتند از: ۱. اثر زنده رودی به قیمت ۵۲ میلیارد تومان؛ ۲. اثر احصایی به قیمت ۵۵ میلیارد تومان؛ ۳. اثر ابوالقاسم سعیدی به قیمت ۷۲ میلیارد تومان؛ ۴. اثر کوروش شیشه‌گران به قیمت ۵۰۰ میلیارد تومان؛ ۵. اثر منیر فرمانفرمائیان به قیمت ۱۳۲ میلیارد تومان؛ و از همه مهم‌تر، مجسمه پرویز تناولی که با قیمت ۲۸۰ میلیارد تومان به فروش رسید. هر پنج مورد از این آثار، رکوردهای بالای ۴۲ میلیارد تومانی حراج بیست و پنجم را جابه‌جا کردند. ما در هیچ دوره دیگری از حراج، موفق نشده بودیم رکوردهای حراج پیشین را در تعداد زیادی (بالای ۵ مورد) در یک حراج بشکنیم، اما این اتفاق در دوره بیست و ششم رخ داد. در عین حال، بسیاری از هنرمندان مدرنیسم و معاصر نیز رکوردهای شخصی خود را در این دوره ثبت کردند؛ بسیاری از هنرمندان دیگر نیز، تا جزو ۲۰ هنرمند اصلی حراج، رکوردهای فردی خود را جابه‌جا کردند که این موفقیت، نشان‌دهنده موفقیت خودِ حراج است، چراکه شکستن رکوردهای فردی یک هنرمند، رکوردهای یک جریان هنری و در نهایت موفقیت کل حراج را مشخص می‌کند. تحلیل رکورد تاریخی پرویز تناولی و مقایسه با مارکت جهانی سمیع‌آذر در پاسخ به این سؤال که آیا رکورد خیره‌کننده پرویز تناولی یک نقطه‌عطف است که باعث ورود سرمایه‌های غیرهنری به مارکت می‌شود یا شکاف قیمتی میان هنرمندان شناخته‌شده و نوظهور را ایجاد می‌کند، باید گفت: «بدون شک، رکورد ثبت شده برای پرویز تناولی، نقطه‌عطفی در این نحراج است که در ادوار آینده نیز قطعاً به یاد خواهد ماند. حتی ممکن است این رکورد برای مدت طولانی حفظ شود و اثر دیگری نتواند آن را جابه‌جا کند. با این حال، باید به یک نکته کلیدی توجه کرد: این اثر به قیمت ۵/۱ میلیون دلار به فروش رسید که اگرچه از نظر ریالی یک رکورد است، اما از نظر دلاری کمتر از رکورد واقعی این هنرمند است. لازم به ذکر است که در حراج آوریل ۲۰۰۸ در «کریستیز»، اثری از ایشان به قیمت ۵/۲ میلیون دلار به فروش رسید که همچنان رکورد گران‌ترین اثر به فروش رسیده در یک حراج در خاورمیانه محسوب می‌شود. حتی اگر این اثر را با اثر «پرسپولیس» (آوریل ۲۰۰۸) مقایسه کنیم، باز هم با وجود ارزش بالا، این رقم (۵/1میلیون دلار) کمتر از نصفِ رکورد تاریخی قبلی هنرمند است. بنابراین، با نگاهی دقیق‌تر باید گفت که ما شاهد یک رکورد «دلاری» نیستیم، بلکه شاهد یک رکورد «ریالی» هستیم. پیش‌بینی من این است که در آینده نیز روند به همین صورت خواهد بود؛ یعنی رکوردهای دلاری ممکن است برای مدت‌های طولانی حفظ شوند، اما رکوردهای ریالی نه چندان طولانی، شکسته خواهند شد. دلیل این امر، هم‌زمان بودن افزایش قیمت آثار هنری با روند سقوط ارزش پول ملی در برابر ارزهای خارجی است. این یعنی اثری که امروز با قیمت ۳۰ میلیارد تومان فروخته می‌شود، در آینده ممکن است با معادل دلاری بسیار کمتری، قیمت ریالی بسیار بالاتری داشته باشد. از این رو، رسیدن به رکورد ۵/۱ میلیون دلاری برای هنرمندان، بسیار دشوارتر از شکستن رکوردهای ریالی خواهد بود، چراکه با افزایش نرخ ارز، معادل دلاری ۲۸۰ میلیارد تومان در آینده بسیار فراتر از رقم فعلی خواهد بود. در نهایت، می‌توان گفت اگر در حراج‌های آتی، آثار درجه‌ یک از اساتیدی همچون تناولی، سهراب سپهری و منیر فرمانفرمائیان (که پیش‌قراولان مارکت هنر ایران هستند) ارائه شود، احتمال شکستن رکوردهای ریالی بسیار زیاد است. اما در مقام مقایسه، شکستن رکورد دلاری بسیار دشوار خواهد بود. با این حال، پرویز تناولی همواره یکی از رکوردداران اصلی مارکت باقی خواهد ماند، چراکه او پس از گذشت حدود ۱۸ سال، همچنان در سطح منطقه‌ای رکورددار گران‌ترین آثار هنری خاورمیانه است و به عنوان یک مجسمه‌ساز، جایگاهی منحصر‌به‌فرد در ایران و کشورهای حوزه خاورمیانه دارد؛ لذا بعید است که هنرمند دیگری بتواند به سادگی بر رکورد او غلبه کند.